BGT 201 — Bilgi Güvenliği Yönetimi I
2026-11-17
Temel Soru: İzinleri doğrudan kişilere bağlamak yerine, işin doğasına ve kurumsal görevlere bağlayan bir mimari nasıl kurulur?
Rol, bir kurumdaki belirli bir iş görevini veya sorumluluğunu yerine getirmek için gereken yetkiler kümesidir.
Rol \(\neq\) Unvan: Unvan idari ya da akademik bir kadro derecesidir (örn. Doçent, Uzman); rol ise bilgi sisteminde tanımlı görev ve yetki sınırıdır.
Görev tanımı, bir rolün neden var olduğunu, kime bağlı olduğunu, nelerden sorumlu olduğunu ve yetkisinin nerede bittiğini yazan belgedir.
| Alan | Örnek: Öğrenci İşleri Uzmanı |
|---|---|
| Görev adı | Öğrenci İşleri Uzmanı |
| Bağlı olduğu rol | Öğrenci İşleri Müdürü |
| Görev tanımı | Sorumlu programın öğrenci kayıt işlemlerini yürütür |
| Sorumluluklar | Öğrenci iletişim kayıtlarının güncelliği; mezuniyet ve kayıt kontrolü |
| Yetki sınırı | İletişim kayıtlarını okur ve günceller (yalnız sorumlu program); ilan edilmiş notları yalnız okur |
| Gerekli yetkinlik | Kayıt süreçleri; kişisel verilerin korunması eğitimi |
| Vekâlet | İzinde yerine bakacak rol yazılıdır; hesap devredilmez |
Görev tanımı, rolün yetki kümesini kurumun kararı olarak yazar; erişim izni bu belgeden türetilir.
Bir yetkilendirme kuralı yalnızca “kim ne yapabilir” sorusuyla kurulamaz; dört temel bileşenin açıkça tanımlanması gerekir:
Koşul tanımlanmamış bir rol yetkisi, kuruma gereksiz ve denetimsiz bir yetki aşımı alanı açar.
| Rol | Bilgi Varlığı | İzin Verilen Eylem | Uygulanan Koşul |
|---|---|---|---|
| Öğretim Elemanı | Ders Notu Kayıtları | Oku / Düzenle | Yalnız görevli olunan ve takvimi açık dersler |
| Öğrenci İşleri Uzmanı | Öğrenci İletişim Kayıtları | Oku / Güncelle | Yalnız sorumlu olunan programın aktif öğrencileri |
| Öğrenci İşleri Uzmanı | Ders Notu Kayıtları | Yalnızca Oku | Yalnız ilan edilmiş dönem sonu kesin notları |
H11-1’de gördüğümüz görevlerin ayrılığı ilkesi, roller tasarlanırken şu kuralı getirir: aynı kişiye birlikte atanamayan roller vardır.
| Birlikte atanmaması gereken | Neden |
|---|---|
| Hazırlayıcı ve onaylayıcı (ör. kendi dersinin not düzeltmesini hazırlayan Bölüm Başkanı) | Kendi işlemini kendisi onaylar |
| Onaylayıcı ve teknik uygulayıcı | Onaysız yetki tanımlanabilir |
| Yetki yöneten rol ve kendi yetkisi (ör. BT yöneticisi) | Kendi yetkisini kendisi artırabilir |
Kural, kişiye değil rol çiftine yazılır; rol atanırken çakışma kontrol edilir.
Erişim yönetiminde rollerin işlevleri ve yetki sınırları kesin olarak ayrılmalıdır:
Erişim kontrol modelleri, “Bir erişim kararını kim veya hangi mekanizma verir?” sorusuna verilen temel yanıtlardır:
| Model | Kararın Dayanağı | Güçlü Yönü | Olası Güvenlik Riski |
|---|---|---|---|
| DAC | Varlık sahibinin kişisel tercihi | Esneklik, hızlı ve kolay paylaşım | Yetkilerin kontrolsüz yayılması, sızıntı |
| MAC | Güvenlik etiketleri ve merkezi kural | Yüksek gizlilik, katı sızıntı engeli | Aşırı katılık, yüksek yönetim maliyeti |
| RBAC | Kurumsal iş rolleri ve görev tanımı | Kolay denetim, hızlı personel geçişi | Rollerin gereğinden geniş tasarlanması |
En az ayrıcalık (least privilege) ilkesi, bir kullanıcıya ya da role, yalnızca tanımlanmış meşru iş görevini yerine getirebilmesi için zorunlu olan en dar kapsamlı yetkilerin verilmesi kuralıdır.
Varsayılan İlke: Ret (Default Deny)
Açıkça izin verilmemiş her işlem, sistem tarafından kendiliğinden yasaklanmış kabul edilir.
Yetkiler kurumlarda zamanla kendiliğinden genişleme ve birikme eğilimindedir:
Yetkiler kalıcı ve statik haklar değildir; personelin kurumsal serüveni boyunca dört aşamalı bir yaşam döngüsünde yönetilmelidir:
Kuzey Üniversitesi’nde BLP1003 dersini yürüten misafir öğretim elemanı Arda’nın ilk iki döngü adımı:
Misafir öğretim elemanı Arda’nın dönem sonu ve sözleşme bitiş adımları:
Vaka Verisi: - Kuzey Üniversitesi idari personeli Deniz, kadro unvanı (“Bilgisayar İşletmeni”) değişmeksizin Öğrenci İşleri Birimi’nden Kütüphane ve Dokümantasyon Daire Başkanlığı’na naklen atanmıştır. - Deniz’in Öğrenci İşleri Birimi’nde görev yaparken tanımlanmış olan ÖBS öğrenci iletişim kayıtlarını okuma/güncelleme ve ders notu görüntüleme yetkileri bulunmaktadır. - Yeni görev yeri olan Kütüphane biriminde Deniz için ÖBS üzerinde tanımlanmış resmi bir iş görevi ve onaylı yetki talebi henüz bulunmamaktadır.
Öğrenci Görevi: - Deniz’in görev değişikliği sürecini hakların yaşam döngüsü (verme, gözden geçirme, değiştirme, kaldırma), en az ayrıcalık ve görev ayrılığı ilkeleri doğrultusunda nasıl yöneteceğinizi açıklayınız.
Görünür Başarı Ölçütleri: 1. Görev değişikliği anında işletilecek yaşam döngüsü adımları ve bunların öncelik sırası vaka gerekçeleriyle ortaya konmalıdır. 2. Kadro unvanı ile bilgi sistemindeki iş rolü arasındaki fark açıklanmalıdır. 3. Görev değişikliği anında eski haklar ile yeni hakların durumu ve onay mekanizması netleştirilmelidir.
Bu saatte neler öğrendik? - Rol tabanlı yaklaşım: İzinler kişiye değil role bağlanır; rol unvan değil yetki paketidir. - Erişim kuralı: Rol, varlık, eylem ve koşul bileşenleriyle eksiksiz kurulmalıdır. - Görev tanımı: Rol, kurumun yazdığı bir belgeyle tanımlanır; yetki sınırı oradan gelir. - Görevlerin ayrılığı rol tasarımında: Hazırlayıcı ve onaylayıcı gibi bazı roller aynı kişiye birlikte atanamaz. - Erişim modelleri: DAC varlık sahibine, MAC merkezi etikete, RBAC kurumsal iş rolüne dayanır. - Hakların yaşam döngüsü: Verme, gözden geçirme, değiştirme ve kaldırma adımlarıyla yetki birikimi engellenir.
Sonraki Ders (Uygulama 1):
Kuzey Üniversitesi ÖBS senaryosu üzerinde kurumsal karar kurallarıyla Rol–Varlık–İzin Matrisi oluşturacağız.