Roller, Kimlik ve Erişim Yönetimi

BGT 201 — Bilgi Güvenliği Yönetimi I

Öğr. Gör. Oktay Cesur

2026-09-23

Taslak Çalışma Notu

Bu doküman BGT 201 Bilgi Güvenliği Yönetimi I dersi için resmî izlence ve kaynak analizi temel alınarak hazırlanmış ilk çalışma taslağıdır. Haftalık pedagojik revizyonlarla olgunlaştırılmaya devam edecektir. Ana İzlence: [[crs-bgt201|Ders İzlence Merkezi]]

Roller, Kimlik ve Erişim Yönetimi

Hangi rol, hangi varlık üzerinde, hangi iş gereğiyle ve hangi izinlere sahip olmalıdır?

• Öğrenci kayıtlarını ve personel işlemlerini yöneten kurgusal kurumu hatırlayalım. Herkes sistemde işlem yapıyor ancak farklı işleri var.
• Varlık envanteri ile hangi bilgilerin bulunduğunu sınıflandırdık. Şimdi bu varlıklara kimin nasıl erişeceğini kurala bağlamalıyız.
• Başlangıçtaki soru cevaplanmazsa yetkiler gelişigüzel dağıtılır. Görev değişikliklerinde sistem kontrol edilemez hale gelir.
• Erişim yönetimi bu kararı kişisel tercihlerden çıkarıp iş sürecinin bir parçası yapar.

Bir Erişim Kararının Adımları

Sisteme giriş yapabilmek bütün soruları cevaplamaz.

1. Kimlik saptama (Identification)
2. Kimlik doğrulama (Authentication)
3. Yetkilendirme (Authorization)
4. Hesap verebilirlik (Accountability)

• Erişim süreci, bir kullanıcının login olmasından çok daha fazlasıdır.
• Dört adımın her biri farklı bir işi yerine getirir ve zincirin bir halkası eksikse sistemin genel güvenliği değişir.

1. Kimlik Saptama ve 2. Doğrulama

Kimlik Saptama: “Kim olduğunu iddia ediyorsun?” - Sicil numarası, benzersiz kullanıcı adı. - Paylaşılan hesaplar kişiye özgülüğü bozar.

Kimlik Doğrulama: “Bu iddiayı nasıl kanıtlıyorsun?” - Bilinen (Parola) - Sahip olunan (Cihaz/Uygulama) - Biyometrik (Fiziksel özellik)

• Kimlik saptama iddianın kendisidir. Ortak kullanılan bir “ogrenci_kayit” hesabı sisteme kimliği tanıtır ama işlemi kimin yaptığını gizler.
• Doğrulama ise iddianın kanıtıdır. Çok faktörlü doğrulama (MFA) farklı türden en az iki kanıtı kullanarak tekil zafiyetleri önler.
• Önemli sınır: Kimliğin doğrulanmış olması, her varlığa erişim hakkı kazandırmaz.

3. Yetkilendirme

“Hangi varlıkta ne yapabilirsin?”

doğrulanmış kullanıcı → iş rolü → varlık → izin verilen eylem

• Okuma ≠ Değiştirme ≠ Silme ≠ Onaylama
• Rol = Unvan değil, görev ve sorumluluk

• Yetkilendirme, doğrulanmış kullanıcının sınırlarını çizer.
• Kayıt memuru başvuruyu güncelleyebilir ama onay vermesi veya silmesi gerekmeyebilir.
• İzin, “bu çalışan güvenilir” hissine değil, açık ve belgelenebilir iş ihtiyacına dayanmalıdır.

4. Hesap Verebilirlik

“Eylem kime bağlanabiliyor?”

kimlik iddiası → doğrulama → yetki kararı → eylemin kimliğe bağlanması

• Ortak hesaplar sorumluluk zincirini kırar.
• Eylemlerin güvenilir kayıtlarla eşleştirilmesi gerekir.

• Kimlikler paylaşılıyorsa, sistemde eylemin kaydı tutulsa bile işlemi gerçekten kimin yaptığı kanıtlanamaz.
• Güçlü bir şifreleme yanlış verilmiş yetkiyi düzeltmez; aynı şekilde doğru yetkilendirme de ortak hesap kullanımının yarattığı belirsizliği çözemez. Adımlar birlikte çalışmalıdır.

Sorumluluk Ayrımı

Kuralı koyan, uygulayan ve kullanan aynı rol değildir:

• Varlık Sahibi: Değeri belirler, kuralı ve iş gerekçesini onaylar.
• Sistem Yöneticisi: Onaylanmış kuralı teknik olarak sisteme uygular.
• Son Kullanıcı: Verilen erişimi görevi kapsamında kullanır, kimliğini korur.

• Erişim yönetiminde görevler ayrılmalıdır.
• Kuralı uygulayan sistem yöneticisi, kimin neye erişmesi gerektiğine (iş gerekçesine) tek başına karar vermez.
• Bu ayrım, erişim talebi, onay ve uygulamanın birbirine karışmasını önleyen bir kontrol noktasıdır.

Mantıksal ve Fiziksel Erişim

• Mantıksal Erişim: Dijital klasör, veri tabanı, uygulama.
• Fiziksel Erişim: Çalışma odası, basılı belge, arşiv, sunucu.

Soru aynıdır: Görevi gereği kim, hangi varlığa, hangi eylem için ulaşabilmelidir?

• İki erişim türü birbirinin yerine geçmez, birbirini tamamlar.
• Dijital ortamda erişimi kısıtlanmış “Gizli” sağlık raporları, fiziksel bir dolapta kilitsiz duruyorsa varlık güvende değildir.
• Tam tersi, kilitli odadaki bir bilgisayarda herkesçe bilinen ortak şifre kullanılıyorsa fiziksel sınır, mantıksal erişim sorununu çözemez.

Erişim Kontrol Modelleri

Model	Kararın Dayanağı	Kurum Vakasındaki Soru
DAC	Varlık sahibinin kararı	Varlık sahibi bunu kiminle paylaşabilir?
MAC	Merkezi kural	Etiket ile erişim düzeyi eşleşiyor mu?
RBAC	İş rolü	Rolün görevi bu işlemi gerektiriyor mu?

• Erişim kontrol modelleri, izin kararını farklı bir mantığa bağlar.
• DAC (İsteğe Bağlı) işbirliğini kolaylaştırır ama tutarsızlık yaratabilir.
• MAC (Zorunlu) kesin kurallar koyar, etiketler ve erişim seviyelerine dayanır.
• RBAC (Rol Temelli) doğrudan kişilere izin vermek yerine kişileri rollere atayarak yönetim yükünü çok azaltır. Ancak rolün yetkilerinin doğru tasarlanmasını kendiliğinden garanti etmez.

Rol–Varlık–İzin Matrisi

İş ihtiyacı ile erişim kuralı arasındaki taslaktır:

1. Varlık: Sınıflandırması nedir?
2. Rol: Hangi iş rolü kullanıyor?
3. İzin: Hangi eylemler görev için gerekli/gereksiz?

• “Erişim yok” da bir karardır.
• Tam yetki yerine belirginleştirilmiş izinler yazılır (Okuma, Onaylama).

• Matris bir yazılım ayarı değil, kararların alındığı planlama aşamasıdır.
• Roller görevine uygun izinler almalıdır. Sağlık görevlisi sağlık raporunu okurken, kayıt memurunun buna iş gereği erişimi olmamalıdır (“Erişim yok”).
• Amaç olabildiğince çok izin vermek değil; her izni görev üzerinden açıklayabilmek ve gereksiz erişimleri engellemektir.
• Böylece kimlik ve yetki, kurumun varlıklarını koruyan izlenebilir bir erişim sürecine dönüşür.