Uygulama: rol–varlık–izin matrisi ve sorumluluk zinciri

BGT 201 — Bilgi Güvenliği Yönetimi I

Öğr. Gör. Oktay Cesur

2026-11-17

Görev: Kuzey Üniversitesi ÖBS’de kim, neye, hangi izinle erişmeli?

  • Kurumsal bağlam: Kuzey Üniversitesi Bilgisayar Programcılığı ÖBS’sinde öğrenci iletişim bilgileri, ders notları ve kullanıcı yetkileri tutulmaktadır.
  • Mevcut sorun: Geçmişte kişisel ricalarla ve gelişigüzel tanımlanan erişim izinleri yetki karmaşasına ve denetim belirsizliğine yol açmıştır.
  • İncelenecek veriler: Veri sözlüğündeki üç bilgi kaynağı (ogrenci-iletisim, ders-notu, yetki-yonetimi), iş rolleri, beş kurumsal karar ilkesi ve çözümlü ogrenci-isleri rehber satırı.
  • Beklenen çıktı: ogretim-elemani, bolum-baskani ve bt-yoneticisi rolleri için açık koşul ve gerekçelerle doldurulmuş rol–varlık–eylem–koşul matrisi ve sorumluluk zinciri.

Kurum ve problem: kişisel taleplerden kurumsal düzene

Kuzey Üniversitesi’nde ÖBS kullanımında bugüne kadar şu sorunlar gözlenmiştir:

  • Yetki genişlemesi: Bir dönem ders veren veya idari işe destek olan personele tam yetki verilmiş, görev bitiminde bu yetkiler geri alınmamıştır.
  • Görevlerin birbirine karışması: Not düzeltmelerini hazırlayan personelin düzeltmeyi bizzat onaylayabildiği durumlar yaşanmıştır.
  • Teknik yetkinin veri yetkisi sayılması: BT çalışanlarının sistem bakımını yaparken öğrencilerin kişisel iletişim verilerini ve ders başarı notlarını doğrudan görüntülediği tespit edilmiştir.

Yönetim, tüm erişimleri rol–varlık–izin matrisi ile kurumsal kurallara bağlamak istemektedir.

Veri sözlüğü: bilgi kaynakları

ÖBS içerisinde yönetilen üç temel bilgi kaynağı ve kapsamları:

Kısa ad Bilgi kaynağı Temsil ettiği içerik ve risk alanı
ogrenci-iletisim (K-1) Öğrenci iletişim kayıtları Program öğrencilerinin ev adresi, telefon numarası ve kişisel e-posta kayıtları. Gizlilik ve kişisel verilerin korunması önceliklidir.
ders-notu (K-2) Ders başarı ve not kayıtları BGT201, BLP1003 gibi derslerin ara sınav, final, harf notları ve resmi not düzeltme işlemleri. Bütünlük ve görev ayrılığı önceliklidir.
yetki-yonetimi (K-3) Kullanıcı ve yetki tanımları ÖBS kullanıcı hesapları, role atamalar, parola ilkeleri ve erişim izinlerini tutan yönetim kayıtları. Yetkilendirme bütünlüğü önceliklidir.

Veri sözlüğü: iş rolleri — İdari ve akademik (1/2)

Senaryoda tanımlı temel idari ve akademik roller:

Kısa ad Rol adı Kurumdaki meşru iş ihtiyacı ve sınırları
ogrenci-isleri (Öİ) Öğrenci İşleri Uzmanı Sorumlu olduğu programın K-1 kayıtlarını günceller; mezuniyet ve kayıt kontrolü için yayımlanmış K-2 notlarını okur.
ogretim-elemani (ÖE) Öğretim Elemanı Yalnız resmi görevlendirildiği derslerin K-2 notlarını okur ve not girişi / düzeltme talebi hazırlar. K-1’e erişimi yoktur.
bolum-baskani (BB) Bölüm Başkanı Programındaki tüm derslerin K-2 kayıtlarını inceler; öğretim elemanlarının hazırladığı not düzeltmelerini onaylar.

Veri sözlüğü: iş rolleri — Teknik ve üst onay (2/2)

Senaryoda tanımlı teknik işletim ve üst onay rolleri:

Kısa ad Rol adı Kurumdaki meşru iş ihtiyacı ve sınırları
bt-yoneticisi (BT) BT Yetki Yöneticisi Onaylanmış talepleri K-3 üzerinde uygular; K-1 ve K-2 içeriklerini doğrudan görüntüleme meşru hakkı yoktur. Kendi yetkisinde üst onay makamı BT Daire Başkanı / Genel Sekreterlik, uygulayıcı ise ikinci bağımsız sistem yöneticisidir.
dekanlik-mudurluk (DM) Dekanlık / Müdürlük Bölüm başkanının bizzat hazırladığı düzeltmelerde görev ayrılığı gereği bağımsız onay makamıdır.

Kurumsal karar ilkeleri (1–3)

Kuzey Üniversitesi Yönetim Kurulu’nun onayladığı kurallar:

  1. İş ihtiyacı ve kapsam sınırı: Her erişim izni belgelenmiş bir iş görevine ve ilgili program/yarıyıl sınırına bağlıdır. “Gerekebilir” veya “güvenilir çalışan” gerekçesiyle geniş izin verilemez.
  2. Onay ve uygulama ayrılığı:
    • K-1 erişim kararını Öğrenci İşleri Müdürü onaylar.
    • K-2 erişim kararını ilgili Bölüm Başkanı onaylar.
    • BT Yetki Yöneticisi onaylı kararı K-3’e uygular. Teknik uygulama iş gerekçesi onayı değildir.
  3. Görevlerin ayrılığı (hazırlayan ≠ onaylayan): K-2 not düzeltmesini hazırlayan kişi aynı işlemde onaylayıcı olamaz. Bölüm Başkanı kendi dersi için düzeltme hazırlarsa, bağımsız onay makamı Dekanlık / Yüksekokul Müdürlüğü olur.

Kurumsal karar ilkeleri (4–5)

Kalan iki kural ve “Erişim Yok” ilkesi:

  1. Yetki yaşam döngüsü ve geçici erişim:
    • Rol değişikliğinde veya kurumdan ayrılışta eski haklar derhal kaldırılır.
    • Geçici görevlendirmelerde resmi görev yazısı, erişim kapsamı, başlangıç ve bitiş tarihi belgelenir; süre sonunda hak otomatik kapatılır.
  2. Ayrıcalıklı hesabın içerik yasağı ve kendi yetkisini artıramama:
    • BT yetki yöneticilerine veya sistem yöneticilerine, sırf teknik erişim yetkileri bulunduğu için akademik ve kişisel verileri (ogrenci-iletisim, ders-notu) okuma veya değiştirme izni verilemez.
    • BT yöneticisi kendi yetkisini kendisi artıramaz; BT yetki taleplerinde iş onay makamı BT Daire Başkanı / Genel Sekreterlik, teknik uygulayıcı ise ikinci bağımsız sistem yöneticisidir.
    • Arıza ve performans incelemesinde veri görme zorunluluğu doğarsa gerekçeli resmi izin alınır ve oturum loglanır.

Kural: Matriste açıkça izin verilmeyen her hücreye “Erişim Yok” yazılır. Boş bırakmak belirsizliktir.

Matris anatomisi: rol–varlık–eylem–koşul

Erişim kuralını kuran dört temel bileşen ve yönetim zinciri:

  1. Rol: Karar verilen kurumsal iş rolü (ogrenci-isleri, ogretim-elemani, vb.).
  2. Kaynak (Varlık): Erişilen bilgi kaynağı (ogrenci-iletisim, ders-notu, yetki-yonetimi).
  3. İzin / Eylem: Meşru işlem türü (Oku, Güncelle, Sil, Erişim Yok).
  4. Koşul ve Sorumluluk: Kapsam sınırı, iş gerekçesi, iş onaylayıcısı ve teknik uygulayıcı.

Rol-izin matrisi mimarisi ve görevler ayrılığı

Kuzey Üniversitesi ÖBS rol-izin matrisi mimarisi ve görevler ayrılığı güvencesi

Rehber: Öğrenci İşleri Uzmanı (ogrenci-isleri) matrisi

Aşağıdaki satırlar Öğrenci İşleri Uzmanı rolü için çözülmüş örnektir:

Rol Bilgi Varlığı İzin / Eylem Koşul ve Sorumluluk Zinciri
ogrenci-isleri ogrenci-iletisim (K-1) Oku / Güncelle Yalnız sorumlu program; Onay: Öİ Müdürü, Uyg: BT
ogrenci-isleri ders-notu (K-2) Yalnızca Oku Yalnız ilan edilmiş kesin notlar; Onay: Bölüm Bşk
ogrenci-isleri ders-notu (K-2) Erişim Yok Not düzeltme akademik yetkidir (Güncelle/Sil kapalı)
ogrenci-isleri yetki-yonetimi (K-3) Erişim Yok Kullanıcı yönetimi BT görevidir (Tüm eylemler kapalı)

Rehber analizi: sorumluluk zinciri ve kanıt

Rehber satırda sorumluluk ve kanıt nasıl işler?

İş İhtiyacı Doğar (Öİ göreve başlar)
       ↓
İş Onaylayıcısı (Öğrenci İşleri Müdürü yazılı talep ve atamayı onaylar)
       ↓
Teknik Uygulayıcı (BT Yetki Yöneticisi onay belgesini doğrular ve K-3'e rolü tanımlar)
       ↓
Sistem Kaydı ve Log (Öİ sisteme girip K-1 güncellediğinde zaman damgalı denetim izi oluşur)
  • Başlangıç kanıtı: Görevlendirme yazısı ve Öğrenci İşleri Müdürü’nün imzalı yetki talep formu.
  • Sonuç kanıtı: K-3 üzerinde role atanmış kullanıcı hesabı ve ÖBS yetki tanımlama günlüğü.

ISO/IEC 27001:2022 bağlantısı: kontrollerin işlevi

Kurduğumuz matris, ISO/IEC 27001:2022 standardının yönetim ve kontrol gereksinimlerine karşılık gelir:

Standart referansı Bu uygulamadaki somut karşılığı
Madde 5.3 (Roller, sorumluluklar ve yetkiler) Her rolün bilgi güvenliğine ilişkin yetki ve sorumluluk sınırlarının belirlenmesi.
Ek A 5.3 (Görevlerin ayrılması) Notu hazırlayan ile onaylayanın, iş gerekçesini onaylayan ile teknik uygulayanın ayrılması.
Ek A 5.15 (Erişim kontrolü) Varlıkların erişim kurallarının iş ve güvenlik gereksinimlerine göre matrise bağlanması.
Ek A 5.18 (Erişim hakları) Erişim haklarının verilmesi, kısıtlanması, değiştirilmesi ve kaldırılması sürecinin işletilmesi.

Kontrol numarası ezberlemek amaç değildir; kararın hangi riski önlediğini bilmek esastır.

Bağımsız görev ve başarı ölçütleri

Göreviniz: Kalan üç rol için matris şablonlarını doldurun:

  1. ogretim-elemani (ÖE)
  2. bolum-baskani (BB)
  3. bt-yoneticisi (BT)

Başarı ölçütleri:

  1. Her rolün K-1, K-2 ve K-3 kaynaklarıyla kesişimi eksiksiz değerlendirilmiş olmalıdır.
  2. Yetkisiz veya izin verilmeyen kesişimlerde açıkça “Erişim Yok” yazılmalıdır.
  3. K-2 not işlemlerinde görevlerin ayrılığı (hazırlayan ≠ onaylayan) ilkesi koşullarda ve onay makamında gösterilmelidir.
  4. İş onaylayıcısı (veri/iş sahibi) ile teknik uygulayıcı (BT) hiçbir hücrede aynı rol olarak yazılmamalıdır.
  5. İzin ve sorumluluk kararları kurumsal karar ilkeleriyle gerekçelendirilmelidir.

Görev şablonu 1: Öğretim Elemanı (ogretim-elemani)

Aşağıdaki 4 sütunlu şablonu ogretim-elemani rolü için doldurun:

Rol Kaynak / Varlık İzin / Eylem Koşul, Onaylayıcı ve Uygulayıcı
ogretim-elemani ogrenci-iletisim (K-1)
ogretim-elemani ders-notu (K-2) — Giriş
ogretim-elemani ders-notu (K-2) — Düzeltme
ogretim-elemani ders-notu (K-2) — Onaylama / Silme
ogretim-elemani yetki-yonetimi (K-3)

İpucu: Öğretim elemanı kendi dersinin notunu girer; not düzeltmesinde hazırlayıcıdır ama onaylayıcı değildir.

Görev şablonu 2: Bölüm Başkanı (bolum-baskani)

Aşağıdaki 4 sütunlu şablonu bolum-baskani rolü için doldurun:

Rol Kaynak / Varlık İzin / Eylem Koşul, Onaylayıcı ve Uygulayıcı
bolum-baskani ogrenci-iletisim (K-1)
bolum-baskani ders-notu (K-2) — İnceleme
bolum-baskani ders-notu (K-2) — Başkası düzeltirse
bolum-baskani ders-notu (K-2) — Kendisi düzeltirse
bolum-baskani yetki-yonetimi (K-3)

İpucu: Bölüm başkanı hem yöneticidir hem öğretim elemanıdır. Kendi dersinin not düzeltmesinde bağımsız üst onaya dikkat edin.

Görev şablonu 3: BT Yetki Yöneticisi (bt-yoneticisi)

Aşağıdaki 4 sütunlu şablonu bt-yoneticisi rolü için doldurun:

Rol Kaynak / Varlık İzin / Eylem Koşul, Onaylayıcı ve Uygulayıcı
bt-yoneticisi ogrenci-iletisim (K-1)
bt-yoneticisi ders-notu (K-2)
bt-yoneticisi yetki-yonetimi (K-3) — Tanımlama / Değiştirme
bt-yoneticisi yetki-yonetimi (K-3) — Kendi yetkisini onaylama

İpucu: BT yöneticisi sistemi işletir ama verinin sahibi değildir. Kendi yetkisinde üst onay makamı ve ikinci uygulayıcı kuralını hatırlayınız.

Öz değerlendirme ve kontrol listesi

Tablolarınızı teslim etmeden önce şu beş soruyu yanıtlayın:

  1. “Erişim Yok” kararları: Yetkisiz kesişimleri boş bırakmak yerine gerekçesiyle “Erişim Yok” yazdınız mı?
  2. Görev ayrılığı testi: Kendi hazırladığı not düzeltmesini kendisi onaylayan bir satır var mı?
  3. Teknik vs iş onayı: BT Yetki Yöneticisi’ni iş gerekçesini onaylayan makam olarak yazdığınız bir yer kaldı mı?
  4. İçerik yasağı: BT Yetki Yöneticisi’ne K-1 veya K-2 içeriklerini doğrudan görüntüleme izni verdiniz mi?
  5. Kapsam ve koşul: İzinlerin hangi program veya dersle sınırlı olduğunu koşul sütununda belirttiniz mi?