Ağ hizmetleri ve uygulama protokolleri

BLP 1003 — Bilgisayar Ağları · 6. Hafta · N4

Öğr. Gör. Oktay Cesur

2026-10-16

Taşıma hizmeti baytları getirdi; uygulama ne yapacak?

  • Tarayıcı “bana şu sayfayı ver” diyecek
  • Sunucu “bulamadım” ya da “hazır” diyecek

Uygulama protokolü, iki uygulama için şunları tanımlar:

  • Ne isteyecekleri
  • Hangi biçimde isteyecekleri
  • Nasıl yanıtlayacakları
Ağa hazırlanma → Web → Dosya → E-posta → Uzaktan erişim ve yönetim

DHCP: ayarları edinmek

Ağa yeni katılan bilgisayarın henüz kullanılabilir yapılandırması yok.

DHCP’nin verdiği Görevi
IPv4 adresi Arayüzü adresler
Alt ağ maskesi Hedefin aynı alt ağda olup olmadığını değerlendirmeye yarar
Varsayılan ağ geçidi Başka ağdaki hedefe giderken çıkış yolu
DNS sunucusu adresi İsim sorularının gönderileceği yer
Kiralama süresi Adresin ne kadar süre kullanılabileceği

Adresi olmayan istemci sunucuyu nasıl bulur?

Kaynak IPv4: 0.0.0.0       Hedef IPv4: 255.255.255.255
Kaynak UDP portu: 68       Hedef UDP portu: 67
Ethernet hedefi: FF:FF:FF:FF:FF:FF

İstemci aynı yerel ağdaki DHCP sunucusunu aramak için herkese seslenir.

DHCP: dört mesaj (DORA)

DHCP Discover, Offer, Request ve ACK mesajları; istemcinin yapılandırmasız durumdan teklife ve onaylanan yapılandırmanın kullanımına geçmesi

DNS: isimden adrese

ders.test → 192.168.10.20      (laboratuvar kaydı)

İstemci ── ad sorgusu ──> DNS çözümleyici (192.168.10.53)
İstemci <── adres yanıtı ─ DNS çözümleyici

Sorgu çözümleyiciye gider. Yanıt, web sunucusunun adresidir.

DNS: önbellek, kayıt türleri, taşıma

  • Yanıt önbelleğe alınır ve kaydın TTL’si boyunca yeniden sorulmaz.
  • A kaydı: ad → IPv4 adresi (bir ad için birden fazla adres dönebilir).
  • MX kaydı: alan adına gelen postayı hangi sunucu kabul eder.
  • Port 53; kısa sorgular UDP üzerinden yapılabilir, TCP desteği de gereklidir.

DNS TTL’si ≠ IP paketindeki TTL alanı.

Adres ile yol ayrı iş

http://ders.test/index.html

Parça Görev
ders.test DNS ile adrese çevrilir
/index.html Sunucuya hangi kaynağın istendiğini söyler

HTTP isteği

GET /index.html HTTP/1.1
Host: ders.test
  • GET: istenen işlem
  • /index.html: kaynağın yolu
  • HTTP/1.1: sürüm
  • Host: hedef hizmetin adı
  • Boş satır: başlık bölümü bitti

HTTP yanıtı

HTTP/1.1 200 OK
Content-Type: text/html
Content-Length: 13

<h1>Ders</h1>
  • İlk satır: durum satırı (sürüm, durum kodu, açıklama)
  • Başlıklar yanıtın özelliklerini bildirir
  • Boş satırdan sonra gövde
  • Gövde <h1>Ders</h1> = 4 + 4 + 5 = 13 bayt

HTTP mesajı ve TCP parçaları

Aynı sıralı bayt akışında HTTP durum satırı, başlıklar, boş satır ve 13 baytlık gövde; TCP parçalarının sınırları başlıkların ve gövdenin içinde kalabilir

Yöntemler ve durum kodları

Yöntem Genel anlamı
GET Kaynağın temsilini al
POST Veriyi kaynağa işlenmek üzere gönder
PUT Kaynağı oluştur veya değiştir
DELETE Kaynağı kaldırma isteği
Kod ailesi Anlam
1xx Bilgilendirme
2xx Başarı (200 OK)
3xx Yönlendirme
4xx İstemci isteğiyle ilgili durum (404 bulunamadı)
5xx Sunucu hatası

404 aldım: bağlantı kurulamadı mı?

Ethernet / IP   ✔  paket ulaştı
TCP             ✔  bağlantı kuruldu
HTTP            ✔  yanıt alındı: 404
Kaynak          ✘  istenen kaynak sağlanmadı

404, iletişimin kurulamadığını söylemez.

HTTPS: TLS ile koruma

HTTP verisi → TLS koruması → TCP → IP
TLS’nin işi Anlamı
Gizlilik Başkası okuyamaz
Bütünlük Değişirse fark edilir
Sunucu kimliği Sertifika ile gerçekten ders.test ile mi konuşuluyor

HTTPS = TLS ile korunan HTTP. Yaygın port: 443.

FTP: iki bağlantı

Kontrol kanalı: İstemci ⇄ Sunucu:21     komutlar ve yanıtlar
Veri kanalı:    İstemci ⇄ Sunucu        dosya veya dizin listesi
  • Kontrol: oturum boyunca açık; RETR rapor.pdf gibi komutlar, yanıt kodları.
  • Veri: dosya baytları ya da dizin listesi; aktarım sırasında açılıp kapanır.

Veri bağlantısını kim başlatıyor?

Etkin FTP veri bağlantısını sunucu, pasif FTP veri bağlantısını istemci başlatır; aynı dosya indirmesinde baytlar iki kipte de sunucudan istemciye gider

FTPS ve SFTP: adı benzer, yapısı farklı

Protokol Koruma ve bağlantı düzeni
FTP Parola ve dosya içeriği açık taşınır
FTPS FTP’ye TLS ekler; kontrol/veri bağlantısı ayrımı sürer
SFTP SSH üzerinde dosya işlemleri yapan ayrı bir protokol; FTP komutlarını ve iki bağlantıyı kullanmaz

E-posta: üç ayrı iş

Gönderen istemci ──SMTP──> Gönderenin posta sunucusu ──SMTP──> Alıcının posta sunucusu
                                                                     │
                                                              alıcının posta kutusu
                                                                     │
Alıcı istemci <──────────── POP3 veya IMAP ─────────────────────────┘
  1. Sunucuya teslim (SMTP)
  2. Sunucular arasında aktarım (SMTP)
  3. Posta kutusuna erişim (POP3 / IMAP)

SMTP: mesajı teslim etmek

  • Gönderici kendini tanıtır
  • Gönderici ve alıcı adreslerini bildirir
  • İçeriği iletir
  • Karşıdaki sunucu her aşamaya yanıt verir.
  • Alıcının alan adı için MX kaydı ile sunucu bulunur.
  • Sunucular arası aktarım: TCP 25
  • Kullanıcının iletiyi gönderim hizmetine sunması: 587

SMTP onayı = sunucunun sorumluluğu aldığı; alıcının okuduğu değil.

POP3 ve IMAP: posta kutusuna erişmek

IMAP ile telefonda okunmuş işaretlenen ileti durumu sunucuda tutulur ve bilgisayarla eşzamanlanır; POP3 indirmesinde okunma durumu yereldir

Uzak oturum: Telnet ve SSH

Telnet SSH
Port TCP 23 TCP 22
Oturum verisi Parola dahil şifresiz Korunan kanal

SSH, SFTP gibi başka kanalları da taşıyabilir.

SSH’de iki ayrı soru

  1. Hangi sunucuyla konuşuyorum? → anahtar alışverişi, sunucu kimliğinin denetimi
  2. Bu sunucuya hangi kullanıcı olarak girebilirim? → parola veya açık anahtar ile kullanıcı doğrulaması
  3. Oturum ya da komut kanalı açılır.

Birinci soru sunucuyu, ikinci soru kullanıcıyı doğrular.

SNMP: sorgu ve bildirim

Yönetici ── "arayüz 3'ün gelen bayt sayısı nedir?" ──> Ajan (switch)
Yönetici <── "984 312 bayt" ──────────────────────────  Ajan

Ajan ── bildirim (trap): "bağlantı koptu" ──> Yönetici
  • Sorgu yöneticiden başlar; bildirim ajandan başlar.
  • Sorgu → ajanın UDP 161’ine; trap → yöneticinin UDP 162’sine.

Sayaçtan hıza

Sayaç 10 saniyede 1 milyon bayttan 1,5 milyon bayta yükselir; ortalama hız 50 bin bayt/s, yani 400 bin bit/s olur

Bir sayfanın açılması: hepsini birleştirelim

Aynı Ethernet ağında DHCP ile ayarların edinilmesi, DNS ve web sunucuları için ARP, DNS sorgusu, TCP kuruluşu ve HTTP isteği–yanıtı; her adımın ürettiği bilginin sonraki adımda kullanılması

Kim neyi tamamladı?

Protokol Bu örnekte tamamladığı iş
DHCP İstemci yapılandırması
DNS Ad → adres
ARP Yerel IPv4 → MAC eşleşmesi
IP Ağ düzeyinde adresleme ve paket iletimi
TCP Uygulama uçları arasında sıralı bayt akışı
HTTP Web isteğinin ve yanıtının anlamı
TLS (HTTPS ise) İletişimin korunması

Üç ayrı “onay”:

  • TCP ACK: bayt alımı
  • HTTP 200: uygulama yanıtı
  • DHCP ACK: kiralama onayı

Kendinizi sınayın

  • Ping çalışıyor ama tarayıcı 404 alıyor. Hangi aşamalar başarılı, hangisi sağlanamadı?
  • DNS yanıt verdi. Web sunucusunun çalıştığı kesin mi?
  • Bir sunucu Ack=1100 gönderdi. 1100 segment mi alındı?
  • SFTP ile FTPS aynı şey mi?
  • Sunucuyu uzaktan yönetmek için neden Telnet yerine SSH?
  • Telefonda okunan e-posta bilgisayarda da okunmuş görünüyor. Hangi protokol bunu sağlıyor olabilir?