Kutunun tablo karşılığı belli; çizgiyi nasıl saklarız?
Kavramsal model
Tablo karşılığı
Varlık kutusu
Tablo
Nitelik
Sütun
PK işaretli nitelik
Birincil anahtar
Peki çizgi?
Bağıntı (relation): İlişkisel modelde tablo.
İlişki (relationship): Varlıklar arasındaki bağ.
Dönüşümün görevi, bağın iş kurallarını tabloların yapısında korumaktır.
1:N: raf satırına yazmak yetmez, anahtarı çok tarafı taşır
oda_no (PK)
raf_no (PK)
konu
101
1
Tarih
101
2
Edebiyat
102
1
Bilim
K-103 ve K-104, (101, 2) rafında duruyor.
Tek hücreye iki kod, her kitap için yeni sütun veya aynı rafı iki satırda yazmak uygun mu?
Yabancı anahtar (foreign key, FK): Başka bir tablodaki satırın birincil anahtarını taşıyan sütun ya da sütun grubu.
demirbas_numarasi (PK)
baslik
yazar
oda_no (FK)
raf_no (FK)
K-101
Nutuk
Mustafa Kemal Atatürk
101
1
K-102
Veritabanı Sistemleri
Ramez Elmasri
102
1
K-103
Safahat
Mehmet Akif Ersoy
101
2
K-104
Kürk Mantolu Madonna
Sabahattin Ali
101
2
Bire çok ilişkide yabancı anahtar çok tarafındaki tabloya konur.
N:M bağını iki tablodan biri taşıyabilir mi?
Üyeye kitap numarası eklersek Ahmet’in ikinci kitabını nereye yazacağız?
Kitaba üye numarası eklersek bir sonraki ödünçte önceki üyeye ne olacak?
Bağlantı tablosu: İki tablonun birincil anahtarlarını yabancı anahtar olarak ve ilişkiye ait nitelikleri taşıyan tablo.
Ödünç alma olayı için ayrı tablo: odunc.
Ödünç tablosu iki yabancı anahtar taşır
uye tablosundaki uye_numarasi ve kitap tablosundaki demirbas_numarasi birincil anahtarlarının odunc tablosundaki yabancı anahtarlara bağlandığı iki adet bire-çok referans şeması
uye ||--o< odunc ve kitap ||--o< odunc: iki 1:N bağ.
Kural aynı: yabancı anahtarlar çok tarafına, yani odunca.
Ödünç satırını ne ayırt eder?
(uye_numarasi, demirbas_numarasi) yetmez: üye 201, K-101’i ekimde alıp kasımda yeniden alabilir.
Seçenek
Anahtar
Ne zaman uygun
Bileşik
(uye_numarasi, demirbas_numarasi, alis_tarihi)
Alış günü aynı üye–kitap çiftinin olaylarını ayırıyorsa
Yapay numara
odunc_id
Her olayı tek numarayla göstermek istenirse
Bu derste odunc_id ile ilerliyoruz.
Bire bir ilişkide yabancı anahtar nereye konur?
Üye ile kütüphane kartı: bir üyenin en çok bir kartı olur, bir kart en çok bir üyeye aittir.
kart_numarasi (PK)
uye_numarasi (FK)
duzenleme_tarihi
C-01
201
2026-09-14
C-02
202
2026-09-20
Her kartın bir üyesi zorunlu; her üyenin kartı isteğe bağlı.
Yabancı anahtar tek başına bire bir yapmaz
kart_numarasi (PK)
uye_numarasi (FK)
duzenleme_tarihi
C-01
201
2026-09-14
C-02
202
2026-09-20
C-03
201
2026-10-02
Üye 201’in artık iki kartı var.
Tekillik kuralı: Bir sütundaki her değerin tabloda en çok bir kez geçmesini isteyen kural.
uye_numarasi sütununa bu kural eklenirse C-03 satırı yazılamaz.
Tabloları örnek satırlarla okuyalım
odunc_id (PK)
uye_numarasi (FK)
demirbas_numarasi (FK)
alis_tarihi
iade_tarihi
1
201
K-101
2026-10-01
2026-10-15
2
201
K-102
2026-10-05
2026-10-12
3
202
K-101
2026-10-18
(boş)
uye: 201 Ahmet Yılmaz · 202 Ayşe Kaya.
Yabancı anahtar yanlış değer taşırsa: yetim kayıt
odunc tablosundaki 4 numaralı satırda yer alan 999 yabancı anahtar değerinin uye tablosunda karşılık bulamaması nedeniyle oluşan yetim kayıt
uye tablosunda 201 ve 202 var; 999 yok.
Bu satır kime ait?
Yetim kayıt (orphan record): Gösterdiği satırı bulunmayan kayıt.
Referans bütünlüğü (referential integrity): Bir yabancı anahtar sütunundaki her değer, hedef tablonun birincil anahtarında bulunmalıdır.
Boş değer hiçbir satırı göstermediği için yetim sayılmaz.
Kural iki yerde koruma sağlar
Ekleme ve güncelleme: Hedef tabloda olmayan bir değer yazılamaz.
Silme: Kendisini gösteren satırı olan bir satır silinemez.
Üye 201 oduncta 1 ve 2 numaralı satırlarda. uye tablosundan silinirse bu iki satır yetim kalır.
Yetim kaydı bulun
uye: 201, 202 · kitap: K-101 … K-104
odunc_id
uye_numarasi
demirbas_numarasi
alis_tarihi
1
201
K-101
2026-10-01
2
201
K-102
2026-10-05
3
202
K-101
2026-10-18
5
203
K-102
2026-10-19
6
202
K-150
2026-10-19
Hangi satırlar yetim?
5 (üye 203 yok) ve 6 (kitap K-150 yok).
Üç dönüşüm kuralı
Modeldeki ilişki
Tablodaki karşılığı
Korunacak ek koşul
raf–kitap, 1:N
kitap içinde (oda_no, raf_no) yabancı anahtarı
İki sütun birlikte aynı rafı gösterir; raf bağı isteğe bağlıdır.
üye–kitap, N:M
odunc içinde üye ve kitap yabancı anahtarları
Her olayın kendi anahtarı, alış ve iade tarihi vardır.
üye–kart, 1:1
kutuphane_karti içinde uye_numarasi yabancı anahtarı
Üye numarası boş kalmaz ve kartlar arasında tekrarlanmaz.
Karar soruları
kitap tablosuna oda_no ve raf_no yerine yalnız raf_no koyarsak ne bozulur?
odunc tablosuna üyenin adını ve telefonunu da yazsak, Ahmet’in telefonu değişince ne yapmamız gerekir?
Kartlar için uye_numarasi sütununa tekillik kuralını koymazsak hangi iş kuralı bozulur?
Bu nottan kalanlar
Kutu tablo, nitelik sütun; çizgi ise yabancı anahtar sütunuyla saklanır.
1:N: yabancı anahtar çok tarafına. N:M: üçüncü bir bağlantı tablosu. 1:1: zorunlu tarafa ve tekillik kuralıyla.
Referans bütünlüğü: her yabancı anahtar değerinin hedefte karşılığı olmalı; yoksa yetim kayıt doğar.