İlişkili Şemayı Kurmak, Doğrulamak ve Genişletmek

BLP 1005 — Veritabanı Yönetim Sistemleri

Öğr. Gör. Oktay Cesur

2026-10-20

Ödünç kaydını üye ve kitaba bağlayalım

uye ve kitap kendi kimliklerini taşıyor. odunc ikisine bağlanacak.

Her ödünç satırı bir üyeyi ve bir kitabı göstermeli. Bunu sunucuya nasıl söyleriz?

Yabancı anahtar: Başka bir tablodaki satırın anahtarını taşıyan sütun. Şimdi bu bağı SQL’de yazacağız.

Ödünç tablosunun üye ve kitap birincil anahtarlarına bağlanan yabancı anahtar referansları

Üç tablo, bir betik

CREATE DATABASE IF NOT EXISTS kutuphane;
USE kutuphane;

CREATE TABLE IF NOT EXISTS uye (
    uye_numarasi INT AUTO_INCREMENT,
    ad_soyad VARCHAR(100) NOT NULL,
    eposta VARCHAR(100) UNIQUE,
    kayit_tarihi DATE DEFAULT (CURRENT_DATE),
    PRIMARY KEY (uye_numarasi)
);

CREATE TABLE IF NOT EXISTS kitap (
    demirbas_numarasi VARCHAR(20),
    baslik VARCHAR(200) NOT NULL,
    yazar VARCHAR(100),
    PRIMARY KEY (demirbas_numarasi)
);

CREATE TABLE IF NOT EXISTS odunc (
    odunc_id INT AUTO_INCREMENT,
    uye_numarasi INT NOT NULL,
    demirbas_numarasi VARCHAR(20) NOT NULL,
    alis_tarihi DATE NOT NULL,
    iade_tarihi DATE,
    PRIMARY KEY (odunc_id),
    CONSTRAINT fk_odunc_uye FOREIGN KEY (uye_numarasi)
        REFERENCES uye (uye_numarasi),
    CONSTRAINT fk_odunc_kitap FOREIGN KEY (demirbas_numarasi)
        REFERENCES kitap (demirbas_numarasi)
);

uye ve kitap önceki notlardaki gibi; yeni olan odunc.

Yabancı anahtar satırını okumak

CONSTRAINT fk_odunc_uye FOREIGN KEY (uye_numarasi)
    REFERENCES uye (uye_numarasi)
  • FOREIGN KEY (uye_numarasi) → bu tablodaki sütun yabancı anahtar.
  • REFERENCES uye (uye_numarasi) → işaret ettiği tablo ve sütun.
  • CONSTRAINT fk_odunc_uye → kurala verilen ad.

Ödünç kaydı, var olmayan bir üyeye bağlanamaz.

Hedef tablo henüz yoksa bağımlı tablo kurulamaz

Temiz bir veritabanı kuralım ve etkin yapalım:

CREATE DATABASE IF NOT EXISTS sira_denemesi;
USE sira_denemesi;

uye ve kitap yokken odunc komutu:

Error Code: 1824.
Failed to open the referenced table 'uye'

Sunucu uye tablosunu aradı ve bulamadı. Katman: nesne adı.

Ödünç tablosunun üye ve kitaba referans bağımlılığı ve geçerli tablo kurulum sıraları

Yabancı anahtarın işaret ettiği tablo, onu taşıyan tablodan önce kurulur.

uye ile kitap kendi aralarında herhangi bir sırayla; odunc ikisinden sonra.

Komut çalıştı, yapı doğru mu?

odunc komutundan iki CONSTRAINT satırını unutsaydık:

  • komut yine hatasız çalışırdı,
  • tablo yabancı anahtarsız kurulurdu.

Hatasız çalışmak yalnız sunucunun komutu anladığını söyler.

Kuralın kurulduğunu nasıl görürüz?

Yapıyı okuyarak ve kuralı bozmayı deneyerek.

DESCRIBE ile sütunları okumak

DESCRIBE uye;
Field Type Null Key Default Extra
uye_numarasi int NO PRI NULL auto_increment
ad_soyad varchar(100) NO NULL
eposta varchar(100) YES UNI NULL
kayit_tarihi date YES curdate() DEFAULT_GENERATED

PRI birincil anahtar · UNI UNIQUE · Null = NO boş kalamaz.

odunc tablosunu siz okuyun

DESCRIBE odunc;
Field Type Null Key Default Extra
odunc_id int NO PRI NULL auto_increment
uye_numarasi int NO MUL NULL
demirbas_numarasi varchar(20) NO MUL NULL
alis_tarihi date NO NULL
iade_tarihi date YES NULL

MUL yabancı anahtar sütunlarında görünür ama tek başına yabancı anahtar kanıtı değildir.

SHOW CREATE TABLE odunc;

DESCRIBE, MUL olan sütunun hangi tabloya bağlandığını söylemez.

Çıktıda aranan iki satır:

  • CONSTRAINT fk_odunc_uye FOREIGN KEY ... REFERENCES ...
  • CONSTRAINT fk_odunc_kitap FOREIGN KEY ... REFERENCES ...

Kuralı bozmayı deneyelim

Önce var olan bir kitap sağlayalım (kurgu satır):

INSERT INTO kitap (demirbas_numarasi, baslik, yazar)
VALUES ('K-101', 'Örnek Kitap', 'Örnek Yazar');

K-101 var; uye tablosunda 999 yok:

INSERT INTO odunc (uye_numarasi, demirbas_numarasi, alis_tarihi)
VALUES (999, 'K-101', '2026-10-01');
  • INSERT INTO odunc → odunc tablosuna satır ekle
  • İlk parantez → hangi sütunlara
  • VALUES parantezi → hangi değerler, aynı sırayla

Sunucu satırı kabul etmez

ERROR 1452 (23000): Cannot add or update a child row:
a foreign key constraint fails (`kutuphane`.`odunc`,
CONSTRAINT `fk_odunc_uye` FOREIGN KEY (`uye_numarasi`)
REFERENCES `uye` (`uye_numarasi`))
  • 1452 → hata kodu
  • child row → yabancı anahtarı taşıyan satır
  • fk_odunc_uye → bozulan kuralın adı
  • REFERENCES uye → kuralın işaret ettiği yer

Dört katmanın hiçbiri sorun değil:

  • bağlantı açık, doğru veritabanı etkin,
  • tablolar var, komutun yazımı doğru.

Sunucu komutu anladı ve çalıştırmaya kalktı; gönderilen veri bir kurala takıldı.

Kısıt ihlali: Komutun kendisi değil, gönderilen veri bir veri kuralını bozar.

Yeni bir gereksinim: ödünç notu

Görevliler her ödünç kaydına kısa bir not düşebilsin:

“Kitabın 12. sayfasında kurşun kalemle çizikler var.”

Not zorunlu olmayacak. odunc tablosunda böyle bir sütun yok.

Tabloyu silip baştan mı kuralım?

Tabloyu silmek yapıyı ve satırları birlikte siler.

Tabloya sütun eklemek

USE kutuphane;
ALTER TABLE odunc ADD notlar VARCHAR(255);
  • ALTER — değiştir · TABLE odunc — neyi
  • ADD — ekleme işi
  • notlar VARCHAR(255) — ad ve tip, kurarken yazdığımız gibi

NOT NULL yok: not zorunlu değil.

ALTER TABLE: Var olan bir tablonun yapısını değiştiren DDL komutu.

CREATE TABLE IF NOT EXISTS istediğimiz kadar çalıştırılabiliyordu. ALTER TABLE ... ADD ise değil:

Error Code: 1060. Duplicate column name 'notlar'

Eklemeyi bir kez uygularız.

Tipi değiştirmek ya da sütun silmek de mümkün; alanı küçültmek veri kaybettirebilir.

Eklenen sütun satırlarda ne olur?

DESCRIBE odunc;
Field Type Null Key Default Extra
odunc_id int NO PRI NULL auto_increment
uye_numarasi int NO MUL NULL
demirbas_numarasi varchar(20) NO MUL NULL
alis_tarihi date NO NULL
iade_tarihi date YES NULL
notlar varchar(255) YES NULL

Null = YES, Default = NULL: önceden kayıt varsa yeni hücreler NULL olur — “bu ödünç için not yok.”

Karar soruları

  1. uye ve kitap tablolarını silip yeniden kurmadan önce odunc tablosuyla ne yapmak gerekir?
  2. DESCRIBE odunc çıktısında MUL görüyoruz. Yabancı anahtar kurulduğunu söyleyebilir miyiz?
  3. 1452 hatası aldık. Komutun yazımını mı değiştiririz?

Bu nottan kalanlar

  • FOREIGN KEY ... REFERENCES bağı sunucuya söyler; işaret edilen tablo önce kurulur.
  • Komutun hatasız çalışması yapının doğru olduğunu göstermez: DESCRIBE, SHOW CREATE TABLE ve kuralı bozmayı deneme ile bakılır.
  • Hata katmanları: bağlantı, etkin veritabanı, nesne adı, sözdizimi ve kısıt ihlali.
  • ALTER TABLE ... ADD satırlara dokunmadan sütun ekler; eski satırlarda yeni hücre NULL olur.