Sabit Katsayılı Homojen Denklemler ve Karakteristik Denklem
Diferansiyel Denklemler
2026-08-22
Elimizde Ne Var, Ne Yok
Genel teori, ikinci mertebeden homojen bir denklemin genel çözümünün
\[
y_h=c_1y_1+c_2y_2
\]
biçiminde olduğunu söylüyor.
\(y_1\) ve \(y_2\)’nin nasıl bulunacağını söylemiyor.
Sabit Katsayılı Denklem
\[
ay''+by'+cy=0,\qquad a,b,c\in\mathbb{R},\quad a\neq0
\]
Katsayılar \(x\)’e bağlı değil, sabit sayılar.
Standart biçim için \(a\)’ya bölmek her zaman meşrudur: \(a\neq0\).
Türevde Biçimini Koruyan Aday
Denklem \(y\), \(y'\) ve \(y''\)’nün sabit katsayılı toplamının sıfır olmasını istiyor.
Türev aldıkça biçimini koruyan bir aday seçelim:
\[
y=e^{rx},
\qquad
y'=re^{rx},
\qquad
y''=r^2e^{rx}
\]
Karakteristik Denklem
\(y=e^{rx}\) denemesi:
\[
a r^2e^{rx}+bre^{rx}+ce^{rx}=0
\]
\(e^{rx}\neq0\) olduğundan bölünebilir:
\[
\boxed{ar^2+br+c=0}
\]
Bilinmeyeni \(r\) olan bu cebirsel denkleme karakteristik denklem denir.
Terminoloji
- Karakteristik denklem: \(ar^2+br+c=0\)
- Kökler: \(r_1\), \(r_2\)
- Her kök bir üstel çözüm verir: \(e^{r_1x}\)
Katsayı okuması doğrudan: \(y''\to r^2\), \(y'\to r\), \(y\to1\).
Hızlı Kontrol
\[
y''-y'-6y=0
\]
\[
r^2-r-6=(r-3)(r+2)=0
\]
\[
r_1=3,\qquad r_2=-2
\]
Çözüm adayları: \(e^{3x}\) ve \(e^{-2x}\).
Çözümleri Doğrulayalım
\[
y=e^{3x}
\;\Longrightarrow\;
y''-y'-6y=(9-3-6)e^{3x}=0
\]
\[
y=e^{-2x}
\;\Longrightarrow\;
y''-y'-6y=(4+2-6)e^{-2x}=0
\]
Diskriminant Üç Durumu Ayırır
\[
r=\frac{-b\pm\sqrt{b^2-4ac}}{2a}
\]
| \(>0\) |
Farklı iki reel kök |
| \(=0\) |
Tek (çift) reel kök |
| \(<0\) |
Kompleks eşlenik çift |
Farklı İki Reel Kök
\(r_1\neq r_2\) gerçek kökler ise temel çözüm kümesi \(\{e^{r_1x},e^{r_2x}\}\):
\[
W(e^{r_1x},e^{r_2x})=(r_2-r_1)e^{(r_1+r_2)x}\neq0
\]
\[
\boxed{y=c_1e^{r_1x}+c_2e^{r_2x}}
\]
Denklemi Önce Sadeleştirin
\[
2y''+2y'-12y=0
\]
İkiye bölmek karakteristik denklemi kolaylaştırır:
\[
r^2+r-6=(r+3)(r-2)=0
\]
\[
y=c_1e^{-3x}+c_2e^{2x}
\]
Soru: Sabitleri Nasıl Belirleriz?
\[
y''-y'-6y=0,\qquad y(0)=1,\quad y'(0)=8
\]
Genel çözüm elimizde:
\[
y=c_1e^{3x}+c_2e^{-2x}
\]
Çözüm: İki Bilinmeyenli Sistem
\[
y'=3c_1e^{3x}-2c_2e^{-2x}
\]
\(x=0\) için:
\[
c_1+c_2=1,\qquad 3c_1-2c_2=8
\]
\[
\boxed{y=2e^{3x}-e^{-2x}}
\]
Kökler Davranışı Belirler
\[
y=2e^{3x}-e^{-2x}
\]
- \(r=3>0\): bileşen büyür
- \(r=-2<0\): bileşen söner
Büyük \(x\) için baskın olan, en büyük köke ait terimdir.
Teknik Bağlam: Aşırı Sönümlü Sistem
Kütle–yay–sönümleyici sistemi:
\[
my''+cy'+ky=0
\]
\(c^2>4mk\) olduğunda iki farklı negatif reel kök çıkar.
Sistem salınmadan denge konumuna döner.
Sık Yapılan Hatalar
- \(e^{rx}\) yerine doğrudan \(r\) yazmak
- Karakteristik denklemi \(x\)’in denklemi sanmak
- İki kök için tek sabit yazmak
- Kök işaretlerini çözüme yanlış taşımak
- Değişken katsayılı denkleme yöntemi uygulamak
Karar Soruları
Hesap yapmadan yanıtlayın:
- \(y''+5y'=0\) denkleminin kökleri nedir?
- Kökleri \(-1\) ve \(4\) olan monik denklem hangisidir?
- \(y=c_1e^{x}+c_2e^{x}\) neden genel çözüm değildir?
Sonraki Adım: Diskriminant Negatifse
\[
y''+2y'+10y=0
\quad\Longrightarrow\quad
r=-1\pm3i
\]
\(e^{(-1+3i)x}\) kompleks değerli bir fonksiyon.
Gerçek katsayılı bir denklemden gerçek çözüm bekliyoruz.
Kaynak Notu
Ana kaynak: Nagle, Saff ve Snider.