Sabit Katsayılı Homojen Denklemler ve Karakteristik Denklem

Diferansiyel Denklemler

Öğr. Gör. Oktay Cesur

2026-08-22

Elimizde Ne Var, Ne Yok

Genel teori, ikinci mertebeden homojen bir denklemin genel çözümünün

\[ y_h=c_1y_1+c_2y_2 \]

biçiminde olduğunu söylüyor.

\(y_1\) ve \(y_2\)’nin nasıl bulunacağını söylemiyor.

Sabit Katsayılı Denklem

\[ ay''+by'+cy=0,\qquad a,b,c\in\mathbb{R},\quad a\neq0 \]

Katsayılar \(x\)’e bağlı değil, sabit sayılar.

Standart biçim için \(a\)’ya bölmek her zaman meşrudur: \(a\neq0\).

Türevde Biçimini Koruyan Aday

Denklem \(y\), \(y'\) ve \(y''\)’nün sabit katsayılı toplamının sıfır olmasını istiyor.

Türev aldıkça biçimini koruyan bir aday seçelim:

\[ y=e^{rx}, \qquad y'=re^{rx}, \qquad y''=r^2e^{rx} \]

Karakteristik Denklem

\(y=e^{rx}\) denemesi:

\[ a r^2e^{rx}+bre^{rx}+ce^{rx}=0 \]

\(e^{rx}\neq0\) olduğundan bölünebilir:

\[ \boxed{ar^2+br+c=0} \]

Bilinmeyeni \(r\) olan bu cebirsel denkleme karakteristik denklem denir.

Terminoloji

  • Karakteristik denklem: \(ar^2+br+c=0\)
  • Kökler: \(r_1\), \(r_2\)
  • Her kök bir üstel çözüm verir: \(e^{r_1x}\)

Katsayı okuması doğrudan: \(y''\to r^2\), \(y'\to r\), \(y\to1\).

Hızlı Kontrol

\[ y''-y'-6y=0 \]

\[ r^2-r-6=(r-3)(r+2)=0 \]

\[ r_1=3,\qquad r_2=-2 \]

Çözüm adayları: \(e^{3x}\) ve \(e^{-2x}\).

Çözümleri Doğrulayalım

\[ y=e^{3x} \;\Longrightarrow\; y''-y'-6y=(9-3-6)e^{3x}=0 \]

\[ y=e^{-2x} \;\Longrightarrow\; y''-y'-6y=(4+2-6)e^{-2x}=0 \]

Diskriminant Üç Durumu Ayırır

\[ r=\frac{-b\pm\sqrt{b^2-4ac}}{2a} \]

\(b^2-4ac\) Kökler
\(>0\) Farklı iki reel kök
\(=0\) Tek (çift) reel kök
\(<0\) Kompleks eşlenik çift

Farklı İki Reel Kök

\(r_1\neq r_2\) gerçek kökler ise temel çözüm kümesi \(\{e^{r_1x},e^{r_2x}\}\):

\[ W(e^{r_1x},e^{r_2x})=(r_2-r_1)e^{(r_1+r_2)x}\neq0 \]

\[ \boxed{y=c_1e^{r_1x}+c_2e^{r_2x}} \]

Denklemi Önce Sadeleştirin

\[ 2y''+2y'-12y=0 \]

İkiye bölmek karakteristik denklemi kolaylaştırır:

\[ r^2+r-6=(r+3)(r-2)=0 \]

\[ y=c_1e^{-3x}+c_2e^{2x} \]

Soru: Sabitleri Nasıl Belirleriz?

\[ y''-y'-6y=0,\qquad y(0)=1,\quad y'(0)=8 \]

Genel çözüm elimizde:

\[ y=c_1e^{3x}+c_2e^{-2x} \]

Çözüm: İki Bilinmeyenli Sistem

\[ y'=3c_1e^{3x}-2c_2e^{-2x} \]

\(x=0\) için:

\[ c_1+c_2=1,\qquad 3c_1-2c_2=8 \]

\[ \boxed{y=2e^{3x}-e^{-2x}} \]

Kökler Davranışı Belirler

\[ y=2e^{3x}-e^{-2x} \]

  • \(r=3>0\): bileşen büyür
  • \(r=-2<0\): bileşen söner

Büyük \(x\) için baskın olan, en büyük köke ait terimdir.

Teknik Bağlam: Aşırı Sönümlü Sistem

Kütle–yay–sönümleyici sistemi:

\[ my''+cy'+ky=0 \]

\(c^2>4mk\) olduğunda iki farklı negatif reel kök çıkar.

Sistem salınmadan denge konumuna döner.

Sık Yapılan Hatalar

  1. \(e^{rx}\) yerine doğrudan \(r\) yazmak
  2. Karakteristik denklemi \(x\)’in denklemi sanmak
  3. İki kök için tek sabit yazmak
  4. Kök işaretlerini çözüme yanlış taşımak
  5. Değişken katsayılı denkleme yöntemi uygulamak

Karar Soruları

Hesap yapmadan yanıtlayın:

  1. \(y''+5y'=0\) denkleminin kökleri nedir?
  2. Kökleri \(-1\) ve \(4\) olan monik denklem hangisidir?
  3. \(y=c_1e^{x}+c_2e^{x}\) neden genel çözüm değildir?

Sonraki Adım: Diskriminant Negatifse

\[ y''+2y'+10y=0 \quad\Longrightarrow\quad r=-1\pm3i \]

\(e^{(-1+3i)x}\) kompleks değerli bir fonksiyon.

Gerçek katsayılı bir denklemden gerçek çözüm bekliyoruz.

Kaynak Notu

Ana kaynak: Nagle, Saff ve Snider.