Dağılımın Biçimi ve Normal Dağılım

PSİ 303 — Davranışsal İstatistik için Yazılım Uygulamaları

Öğr. Gör. Oktay Cesur

2026-10-19

Aynı ortalama, aynı standart sapma

1. Simetrik ve Tek Tepeli 30 50 70 M = 50, SD = 10 2. Sağa Uzayan (Çarpık) 30 50 70 M = 50, SD = 10 3. İki Tepeli 30 50 70 M = 50, SD = 10

Ortalama ve standart sapma bir dağılımı tam olarak anlatır mı?

Simetri

20 35 50 65 80 Ortalama = Medyan = Mod Sol Yarı Sağ Yarı (Ayna görüntüsü) Ortadan katlandığında iki yarı birbiriyle tam çakışır
  • Ortadan katlanınca iki yarı üst üste gelir.
  • Tek tepeliyse: ortalama ≈ medyan ≈ mod
  • Örnek: boy ve zekâ testi puanları

Çarpıklık: sağa ve sola, kuyruğa bakın

Sağa Çarpık (Pozitif) Örnek: Gelir, tepki süresi Düşük Orta Yüksek Kuyruk sağda Mod < Medyan < Ortalama Kuyruk ortalamayı sağa (yukarı) çeker Sola Çarpık (Negatif) Örnek: Kolay sınav notları, yaşam doyumu Düşük Orta Yüksek Kuyruk solda Ortalama < Medyan < Mod Kuyruk ortalamayı sola (aşağı) çeker

Çarpıklığın adı kuyruğun bulunduğu taraftan gelir, tepenin bulunduğu taraftan değil.

Çarpıklıkta ortalama ve medyan

Tepe Kuyruk Ad Ortalama ile medyan Örnek
Solda Sağda Sağa çarpık (pozitif) Genellikle ortalama > medyan Gelir, tepki süresi
Sağda Solda Sola çarpık (negatif) Genellikle ortalama < medyan Kolay sınav notları, yaşam doyumu

Tepe sayısı

Tek Tepeli Dağılım Tek homojen grup (Örn. genel çalışanlar) 21:00 23:00 01:00 03:00 Tek yoğunlaşma (~00:00) Tek bir merkez ölçüsü yeterlidir Ortalama ve standart sapma güvenilir özet sunar İki Tepeli Dağılım Gündüz ve gece çalışanlarının karışımı 21:00 00:00 03:00 05:00 1. Tepe: Gündüzcüler 2. Tepe: Gece vardiyası Tek ortalama yanıltıcıdır! Grupları ayıran değişken bulunup ayrı betimlenmelidir
  • Tek tepeli: bir yoğunlaşma bölgesi
  • İki (çok) tepeli: birden fazla yoğunlaşma; çoğunlukla karışmış gruplar
  • Çözüm: grupları ayırıp ayrı ayrı betimlemek

Basıklık

Sivri & Kalın Kuyruklu (Basıklık > 0, Leptokurtik) Normal Referans (Basıklık = 0) Yayvan & İnce Kuyruklu M − 3 SD M − 2 SD M − 1 SD M M + 1 SD M + 2 SD M + 3 SD Sivri tepe Yayvan tepe Kalın kuyruk: uç değerler sık Kalın kuyruk: uç değerler sık Üç dağılımın da ortalaması (M) ve yayılımı (SD) aynıdır; fark değerlerin ortada ve kuyruklardaki payıdır
  • Dağılımın kuyruklarının kalınlığıyla ilgilidir.
  • Kalın kuyruk: uç değerler beklenenden sık
  • İnce kuyruk: uç değerler seyrek
  • Tepenin sivriliği katsayıdan değil histogramdan okunur

Çıktıda çarpıklık ve basıklık

Katsayı 0 civarı Pozitif Negatif
Çarpıklık Simetrik Sağa çarpık Sola çarpık
Basıklık Normal benzeri Kalın kuyruk (uç değerler sık) İnce kuyruk

Kaba bir yorum (çarpıklık katsayısı için): |katsayı| < 1 hafif; 1–2 belirgin; > 2 güçlü sapma.

Katsayıyı grafikle birlikte okuyun.

Grafiği okuyalım

A: Sosyal Medya Süresi Çarpıklık = +1,6 Belirgin sağa çarpık Tepe solda, kuyruk sağda (Ortalama > Medyan) Rapor: Medyan ve Çeyrekler Açıklığı B: Yaşam Doyumu Çarpıklık = −0,9 Hafif / sınıra yakın sola çarpık Tepe sağda, kuyruk solda (Ortalama < Medyan) Rapor: Medyan ve Çeyrekler Açıklığı C: Tepki Doğruluğu Çarpıklık = +0,1 Yaklaşık simetrik (|k| < 1) İki yarı ayna görüntüsü (Ortalama ≈ Medyan) Rapor: Ortalama ve Standart Sapma

Her biri için: tepe nerede, kuyruk hangi yanda, ortalama medyandan büyük mü küçük mü, hangi merkez ve yayılım ölçüsü raporlanmalı?

Normal dağılım

Normal Dağılım Modeli (Çan Eğrisi) Simetrik, tek tepeli ve iki yana doğru düzenli biçimde incelen kuramsal model M − 3 SD M − 2 SD M − 1 SD M (Ortalama) M + 1 SD M + 2 SD M + 3 SD z = −3 z = −2 z = −1 z = 0 z = +1 z = +2 z = +3 Normal eğri yalnızca ortalama ve standart sapma bilinerek tam olarak çizilir
  • Simetrik, tek tepeli, çan biçimli
  • Ortalama = medyan = mod
  • Yalnızca ortalama ve standart sapma ile tanımlanır

68–95–99,7 kuralı

Normal dağılımda değerlerin yaklaşık:

Aralık Oran
Ortalama ± 1 SD %68
Ortalama ± 2 SD %95
Ortalama ± 3 SD %99,7

Zekâ testi (M = 100, SD = 15): %95’i 70 ile 130 arasında.

z puanı: kaç standart sapma uzakta?

Bir öğrencinin iki sınavı: Kendi sınıfına göre hangi derste daha öndedir?

Ders Puan Sınıf ortalaması SD
Matematik 70 60 5
Türkçe 80 75 10
Ders z
Matematik (70 − 60) / 5 = 2,0
Türkçe (80 − 75) / 10 = 0,5

Ham puanı yüksek olan Türkçe; sınıfına göre daha önde olduğu ders matematik.

Sözle: \(z = (\text{puan} - \text{ortalama}) / \text{SD}\)

\[ z = \frac{x - M}{SD} \]

z ile oran: bir puan ne kadar sıra dışı?

Bir danışanın kaygı ölçeği puanı 52; norm grubunda M = 40, SD = 8.

\[ z = \frac{52 - 40}{8} = 1{,}5 \]

Normal dağılımda z = 1,5’in altında kalan oran ≈ %93

Norm grubu yaklaşık normal dağılıyorsa, danışan grubun yaklaşık %93’ünden daha yüksek kaygı puanı almıştır.

z puanı değişince alan nasıl değişir?

Her veri normal değildir

  • Gelir, tepki süresi, sayım verileri çoğunlukla çarpıktır; bu veriyi bozuk yapmaz.
  • z puanına çevirmek dağılımın biçimini değiştirmez; sağa çarpık bir dağılımın z puanları da sağa çarpıktır.
  • Normal dağılıma dayalı oranlar (%68, %95) yalnızca dağılım yaklaşık normalse geçerlidir.

Önce grafiğe bakın; sonra normal dağılım varsayımına güvenin.

Yazılımda biçim ve z puanı

jamovi:

  • Descriptives → Distribution: Skewness, Kurtosis; Plots: Histogram (+ Density)
  • z puanı: hesaplanmış değişken, Z(kaygi)

SPSS: Analyze → Descriptive Statistics → Descriptives → “Save standardized values as variables”

Görsel yer tutucu: Biçim çıktısı

Tür: ekran görüntüsü · Gösterdiği: jamovi Descriptives tablosunda çarpıklık ve basıklık satırları ve yoğunluk eğrisi eklenmiş histogram; yanında hesaplanmış z sütunu · Öğrencinin görmesi gereken: Katsayının ve grafiğin aynı ekranda birlikte okunması.

Karar soruları

  1. Bir değişkende ortalama 12, medyan 8. Dağılımın biçimi hakkında ne beklersiniz?
  2. Bir öğrencinin z puanı −1. Bu ne anlama gelir?
  3. Sosyal medya süresi verisi sağa çarpık. Bir araştırmacı “z > 2 olan öğrenciler en üst yaklaşık %2,3’tür” diyor. Doğru mu?
  4. Bir histogramda iki belirgin tepe ve sıfıra yakın bir çarpıklık katsayısı görüyorsunuz. Dağılım normal mi?

Bu nottan kalanlar

  • Biçim: simetri, çarpıklık (adı kuyruğun bulunduğu yandan), tepe sayısı, basıklık.
  • Tek tepeli tipik örneklerde sağa çarpıkta ortalama genellikle medyandan büyük, sola çarpıkta küçüktür.
  • Çarpıklık ve basıklık katsayıları grafikle birlikte okunur.
  • Normal dağılım: simetrik, çan biçimli; ortalama ve SD ile tanımlanır; 68–95–99,7 yalnız yaklaşık normal dağılımda geçerlidir.
  • z puanı: ortalamadan kaç SD uzakta; farklı ölçümleri karşılaştırır, biçimi değiştirmez.

Sıradaki konu: Tek tek puanlar yerine örneklem ortalamalarının dağılımına bakarsak ne görürüz?