Aynı Kişiler, İki Ölçüm: Eşleştirilmiş t-Testi

PSİ 303 — Davranışsal İstatistik için Yazılım Uygulamaları

Öğr. Gör. Oktay Cesur

2026-10-19

Gevşeme eğitimi işe yaradı mı?

Sekiz öğrenci, sınavdan önce dört haftalık gevşeme eğitimine katılıyor. Kaygı puanları eğitimden önce ve sonra ölçülüyor.

Öğrenci Önce Sonra
K1 38 33
K2 22 20
K3 35 31
K4 30 29
K5 25 20
K6 33 30
K7 27 25
K8 40 36
M 31,25 28,00

Grafiği okuyalım

Bireysel Değişim: Eğitim Öncesi ve Sonrası Kaygı Puanları Her çizgi bir öğrenciyi gösterir · Sekiz öğrencinin tümünde kaygı puanı düşmüştür 40 35 30 25 20 Kaygı Önce Ortalama: 31,25 Sonra Ortalama: 28,00 K8 (40) 36 K1 (38) 33 K3 (35) 31 K6 (33) 30 K4 (30) 29 K7 (27) 25 K5 (25) K2 (22) 20 (K2, K5) Kişiler arası başlangıç farkı büyük 22 ile 40 arasında geniş yayılım Kişi içi değişim tutarlı Ortalama düşüş: 3,25 puan (tüm eğimler negatif)

Okuma: “Öğrencilerin başlangıç kaygı düzeyleri birbirinden çok farklı; ama sekizinin de puanı düşmüş ve düşüşler birbirine yakın (1 ile 5 puan arası).”

Eşleşmiş ölçüm

Eşleşmiş (bağımlı) ölçümler: Bir gruptaki her değerin öteki gruptaki belirli bir değerle eşleştiği ölçümler.

  • Aynı kişinin önce–sonra ölçümü
  • Aynı kişinin iki koşuldaki ölçümü (sabah / akşam dikkat testi)
  • Eşleştirilmiş çiftler (ikizler, evli çiftler, yaş ve cinsiyete göre eşleştirilmiş katılımcılar)

Fark puanı

Öğrenci Önce Sonra Fark (Önce − Sonra)
K1 38 33 5
K2 22 20 2
K3 35 31 4
K4 30 29 1
K5 25 20 5
K6 33 30 3
K7 27 25 2
K8 40 36 4

Farkların ortalaması 3,25, standart sapması 1,49

Yön, farkın alındığı sıradan okunur: Önce − Sonra → düşüş pozitif görünür.

Fark puanları üzerinde tek örneklem testi

H0: fark ortalaması = 0 (eğitim kaygıyı değiştirmiyor)

\[ SH_{\text{fark}} \approx 0{,}526 \text{ (yazılım çıktısı)} \qquad t = \frac{3{,}25}{0{,}526} \approx 6{,}18 \]

t(7) = 6,18, p < 0,001

Eşleştirilmiş t-testi = fark puanları üzerinde, referans değeri 0 olan tek örneklem t-testi.

Aynı veri, yanlış test

Aynı sekiz kişinin puanlarını iki ayrı grupmuş gibi bağımsız t-testiyle karşılaştıralım. Sonuç nasıl değişir?

Test Fark SH t sd p
Eşleştirilmiş 3,25 0,526 6,18 7 < 0,001
Bağımsız (yanlış) 3,25 3,06 1,06 14 0,306

Aynı fark, bir testte açıkça anlamlı, ötekinde hiç anlamlı değil. Değişen paydadır: 3,25 / 0,526 ile 3,25 / 3,06.

Eşleşme ne zaman fayda sağlar?

İki Tür Farklılık: Ham Puanlar vs. Fark Puanı Kişiler arası seviye farkı çıkarıldığında değişimin kendisi belirgin hâle gelir 1. Ham Puanlar (Bağımsız Bakış) Kişiler arası farklar dahil (SD ≈ 6) 40 35 30 25 20 Geniş Örtüşme (20–36) Önce Ort: 31,25 Sonra Ort: 28,00 Fark = 3,25 · SH = 3,06 · t(14) = 1,06 p = 0,306 (Fark kayboldu) 2. Fark Puanları (Eşleştirilmiş Bakış) Kişiler arası fark silindi: Fark = Önce − Sonra 5 4 3 2 1 0 0 (H₀) M = 3,25 Fark Puanı Tüm değerler sıfırın üstünde (1 ile 5) Fark = 3,25 · SH = 0,53 · t(7) = 6,18 p < 0,001 (Belirgin ve anlamlı etki)

Psikolojide kişiler arası farklar (zekâ, kişilik, başlangıç düzeyi) genellikle büyüktür; eşleştirme bu farkları hesaptan çıkarır.

Avantaj bir koşula bağlı: kişilerin iki ölçümdeki sıralaması büyük ölçüde korunmalı. Bunu tek sayıyla özetleyen r, iki ölçümün birlikte değişme derecesini −1 ile 1 arasında gösterir; burada r ≈ 0,97. Ölçümler ilişkisizse (r ≈ 0) eşleştirme avantaj sağlamaz; sıralama tersine dönerse zarar bile verebilir.

Fark puanlarının varsayımları

  • Normallik varsayımı fark puanlarına aittir (ham puanlara değil).
  • Kontrol: fark puanlarının histogramı / Q–Q grafiği; küçük örneklemde dikkat.
  • Fark puanları farklı kişilerden (ya da çiftlerden) geliyorsa birbirinden bağımsız olmalıdır.
Normallik Kontrolü: Fark Puanları (Önce − Sonra) Eşleştirilmiş t-testinde varsayım ham puanlara değil, fark puanlarına aittir (n = 8) Fark Puanları Histogramı Değerler: 1, 2, 2, 3, 4, 4, 5, 5 0 1 2 3 Frekans 1 2 1 2 2 1 2 3 4 5 Fark Puanı (Önce − Sonra) Küçük örneklemde kaba simetri mevcut Normal Q–Q Grafiği Basamaklar tekrar eden değerlerden kaynaklanır 1 2 3 4 5 Gözlenen -2 -1 0 1 2 Teorik Kuantiller (z) Basamak (2 tekrarı) Basamak (4 tekrarı) Basamak (5 tekrarı) Noktalar doğruyu izler; belirgin çarpıklık yoktur

Eşleştirilmiş testte etki büyüklüğü

Etki büyüklüğü:

\[ d = \frac{\text{farkların ortalaması}}{\text{farkların SD'si}} = \frac{3{,}25}{1{,}49} \approx 2{,}18 \]

d ≈ 2,2: ortalama düşüş, düşüşlerin yayılımının yaklaşık 2,2 katı. Eşleşmiş d, bağımsız gruplardaki d ile doğrudan karşılaştırılmaz.

jamovi’de eşleştirilmiş t-testi

T-Tests → Paired Samples T-Test

  • Paired Variables: kaygi_once ↔︎ kaygi_sonra (geniş biçim)
  • Additional Statistics: Mean difference, Effect size, Confidence interval, Descriptives, Descriptives plots
  • Assumption Checks: Normality (fark puanları için), Q–Q plot

Görsel yer tutucu: Eşleştirilmiş test çıktısı

Tür: ekran görüntüsü · Gösterdiği: jamovi Paired Samples T-Test çıktısı: test tablosu (t, df, p, ortalama fark, Cohen’s d, güven aralığı), iki ölçümün betimsel istatistikleri ve normallik kontrolü · Öğrencinin görmesi gereken: Değişkenlerin çift olarak eşleştirildiği ve normallik kontrolünün farklar üzerinde yapıldığı.

Raporlamak

Gevşeme eğitimi sonrasında öğrencilerin kaygı puanları (M = 28,00, SD = 5,86), eğitim öncesine göre (M = 31,25, SD = 6,36) anlamlı olarak düşüktü, t(7) = 6,18, p < 0,001, d = 2,18. Önce − sonra ortalama farkı 3,25 puandı; bu fark için %95 GA [2,01; 4,49] puan. Kontrol grubu bulunmadığından düşüş eğitime bağlanamaz.

Aralık 0’ı içermez; sıfır fark hipotezinin reddiyle uyumludur.

Karar soruları

  1. Aynı 30 öğrencinin dikkat testi puanları sabah ve akşam ölçülmüş. Hangi test?
  2. 15 ikizden biri müzikle, öteki sessiz ortamda çalışıyor. Hangi test?
  3. 40 öğrenci rastgele iki gruba ayrılıyor; 20’si bir yöntemle, 20’si ötekiyle ders görüyor ve öğrencilerin ölçümleri birbirinden bağımsız. Hangi test?
  4. Eşleşmiş bir veride normallik varsayımını kontrol etmek için hangi değişkenin grafiğine bakarsınız?

Bu nottan kalanlar

  • Eşleşmiş ölçüm: her değer öteki koşuldaki belirli bir değerle eşleşir (aynı kişi, eşleştirilmiş çift).
  • Fark puanı her kişiyi kendi kontrolü yapar; kişiler arası farklılık hesaptan çıkar.
  • Eşleştirilmiş t-testi = fark puanları üzerinde 0’a karşı tek örneklem t-testi.
  • Eşleşmiş veriye bağımsız test uygulamak gerçek bir değişimi gizleyebilir ve varsayımı ihlal eder.
  • Normallik fark puanlarında kontrol edilir; desenin sınırları (kontrol grubu yokluğu) yorumda belirtilir.

Sıradaki konu: İkiden fazla grup olunca ne yapacağız?