Kimin Hakkında Konuşuyoruz?

PSİ 303 — Davranışsal İstatistik için Yazılım Uygulamaları

Öğr. Gör. Oktay Cesur

2026-10-19

İki cümle

  1. “Bu araştırmaya katılan 120 üniversite öğrencisinin %35’i, son bir ayda en az bir kez sınav nedeniyle uykusuz kaldığını bildirdi.”
  2. “Türkiye’deki üniversite öğrencilerinin %35’i, son bir ayda en az bir kez sınav nedeniyle uykusuz kaldığını bildiriyor.”

Aynı sayı, iki farklı iddia. Hangisini rahatlıkla söyleyebiliriz?

Kimin hakkında konuşmak istiyoruz?

İkinci cümlenin öznesi: Türkiye’deki üniversite öğrencileri.

  • Bu grubun tamamına soramayız.
  • Elimizde sadece buradaki 120 kişi var.

Hedef evren: Araştırma sorusunun hakkında bilgi edinmek istediği bütün birimler.

Evrenin büyüklüğü: \(N\)

Aynı soru, farklı evrenler

Araştırma sorusu Hedef evren
Bu bölümün öğrencileri ne kadar uyuyor? Bu dönem bu bölüme kayıtlı öğrenciler
Türkiye’deki psikoloji öğrencileri ne kadar uyuyor? Belirtilen dönemde Türkiye’deki psikoloji bölümlerine kayıtlı öğrenciler
Türkiye’deki gençler ne kadar uyuyor? Belirtilen dönemde Türkiye’de yaşayan, araştırmada belirlenmiş yaş aralığındaki kişiler

Elimizde kimler var?

Hedef evren (N) Örneklem (n) Hakkında konuşmak istediğimiz grup Verisini topladığımız grup

Örneklem: Hedef evrenden, veri toplamak için seçilen birimler. Büyüklüğü: \(n\)

Aradığımız sayı, elimizdeki sayı

Parametre: Hedef evrendeki bütün birimler üzerinden hesaplanan değer.

İstatistik: Örneklemdeki birimler üzerinden hesaplanan değer.

Parametre ve istatistik: uykusuzluk örneği

Açılıştaki iki cümleyle:

Hangi gruptan hesaplanır? Açılıştaki örnekte Biliyor muyuz?
Parametre Hedef evrenin tamamı Türkiye’deki bütün üniversite öğrencileri içinde, son bir ayda en az bir kez sınav nedeniyle uykusuz kalanların oranı Genellikle hayır
İstatistik Örneklem Araştırmaya katılan 120 öğrencide hesaplanan %35 Evet, veriden hesaplanır

Birkaç örnek daha

Her durumda hedef evren kim? Hangi sayı örneklemden hesaplanan istatistik?

Durum Parametre İstatistik
Seçim anketi Hedeflenen bütün seçmenlerdeki oy oranı 2.000 kişilik ankette çıkan oran
İlaç denemesi Hedeflenen hasta grubunun tamamı bu tedaviyi alsaydı görülecek iyileşme oranı 300 gönüllüde gözlenen iyileşme oranı
Ampul üretimi Bir fabrikanın tanımlanan üretim grubundaki bütün ampullerin ortalama ömrü Test edilen 50 ampulün ortalama ömrü
Okuma alışkanlığı Bir ilin bütün ortaokul öğrencilerinin yılda okuduğu ortalama kitap Üç okuldaki öğrencilerden hesaplanan ortalama

İstatistiğin iki işi

Betimsel istatistik Çıkarımsal istatistik
Ne yapar? Eldeki veriyi özetler, düzenler, gösterir Elde olmayan grup hakkında sonuç çıkarır
Kim hakkında? Örneklem (ya da ölçülen grup) Hedef evren
Araçlar Ortalama, yüzde, tablo, grafik Örneklemden evrene geçiş
Açılıştaki cümle Birinci cümle İkinci cümle

Hangisi?

Aşağıdaki cümleler betimsel mi, çıkarımsal mı?

Karar verirken: Veri kimden toplandı, cümle kimin hakkında konuşuyor?

  1. “Sınıftaki 40 öğrencinin not ortalaması 72.”
  2. “Bu ilaç, hastalarda ağrıyı azaltıyor.”
  3. “Ankete katılan 500 kişinin %60’ı uzaktan çalışmayı tercih etti.”
  4. “Türkiye’de kadınlar erkeklerden daha fazla kitap okuyor.”
  5. “Bu yıl kliniğe başvuran danışanların yarısı 25 yaşın altında.”

Örneklemi nereden topladık?

Soru: İstanbul’da yaşayanların yaşam kalitesi nasıl?

Anketin yapıldığı yer Kimlere ulaşırız?
Hastane önündeki otobüs durakları Hasta, hasta yakını, sağlık sorunu yaşayan kişiler
Yaz günü Adalar’daki plajlar Tatildeki, o gün zamanı ve imkânı olan kişiler
İlçe ve mahalleleri kapsayan bir listeden rastgele hane seçimi Yalnız belirli bir etkinlik yerinde bulunanlarla sınırlı kalmayan haneler

Bir başka örnek: boy ölçümü

Soru: Bir ildeki 15 yaşındaki gençlerin ortalama boyu nedir?

Ölçüm yapılan okul: Bir basketbol kulübünün altyapı oyuncularının okuduğu ve her yaş grubundan onlarca sporcusu bulunan bir lise.

Bu okuldan elde edilen ortalama, ilin geneli için ne söyler?

Kimi seçtiğimiz sonucu nasıl değiştirir?

Alt eksendeki her işaret tek bir kişiyi değil, 20 kişilik bir örneklemin ortalamasını gösterir.

Yanlılık

Yanlılık: Seçim biçiminin, sonucu parametreden sistematik olarak bir yöne itmesi.

  • Hastane durağı / plaj → seçim yeri yaşam kalitesiyle ilişkili (sonuç kayma riski taşır)
  • Basketbol okulu → seçim yeri boyla ilişkili (ortalamanın yüksek çıkma riski)
  • Animasyondaki bölge → ortalamalar bölgenin kendi ortalaması çevresinde birikir

Sistematik sapma: Seçim yolunun bazı özellikleri sürekli daha fazla ya da daha az temsil etmesidir; her tek örneklemde aynı farkı görmeyebiliriz.

Örneklemi büyütmek yanlılığı düzeltmez.

Rastgele seçim

Rastgele seçim: Kimin seçileceğinin, önceden belirlenmiş bir şans mekanizmasıyla belirlendiği seçim.

En sade hâli: evrenin tam listesinden kura çekmek.

400 kişilik evrenden 20 kişi → her kişinin seçilme şansı \(20/400 = \%5\)

Rastgele seçsek de sonuç oynar

Aynı yöntem, aynı evren, başka 20 kişi → başka ortalama

Örnekleme değişkenliği: Aynı evrenden aynı yöntem ve büyüklükle çekilen örneklemlerin farklı sonuçlar vermesi.

Kaç kişi, kimler?

Örnekleme değişkenliği Yanlılık
Örneklemi büyütmek (\(n\)) Çekilişler arası oynamayı kendi merkezi etrafında daraltır (tek çekiliş garantisi vermez) Yanlılığı gidermez; aynı yanlış değere daha kararlı yaklaştırır
Nasıl seçildiğini sormak Aynı büyüklükteki çekilişler yine oynar Seçim yolu ölçülen özellikle ilişkili mi?

Animasyonda \(n=80\) denendiğinde: Mavi noktalar evren ortalaması çevresinde daha dar toplanır. Kırmızı karelerin tek noktada sabitlenmesi 80 kişilik bölgenin tamamı seçildiği içindir; seçim merkezi yine de evren ortalamasına yaklaşmaz.

Daha büyük bir örneklem sonucu daha kararlı hâle getirebilir; yanlı bir seçimden gelen kararlılık, hedef evrene yakınlıkla aynı şey değildir.

Karar soruları

  1. Bölümün e-posta listesine bir anket gönderiliyor; 400 öğrenciden 120’si yanıtlıyor. Bu 120 kişi rastgele seçilmiş sayılır mı?
  2. Bir spor salonu üyeleri arasında yapılan anketin sonucu “Türk gençlerinin %70’i haftada en az üç gün spor yapıyor” diye haberleştiriliyor. Haberde ne sorunlu?
  3. Başka bir bölümdeki 400 öğrencinin tamamı ankete katılıyor. Bu bölüm hakkında sonuç söylerken hâlâ örnekleme değişkenliğinden söz edebilir miyiz?

Tam sayım: Hedef evrenin bütün birimlerinin ölçülmesi.

Bu nottan kalanlar

  • Her sonucun bir öznesi var: hedef evren mi, örneklem mi?
  • Parametre evrene ait değer (çoğu araştırmada bilinmez), istatistik örneklemden hesaplanan değer.
  • Eldekini anlatmak betimsel, eldekinin ötesine geçmek çıkarımsal istatistik.
  • Sonucun evrene ne kadar yaklaştığını değerlendirirken iki soru sorulur: kimler ve kaç kişi seçildi? İkisi ayrı sorunlara işaret eder.

Sıradaki konu: Toplanan cevaplar bir veri tablosuna nasıl yazılır? Bir sonraki notta küçük bir anket formu üzerinden göreceğiz.