Veriyi Görmek: Grafik Okumak

PSİ 303 — Davranışsal İstatistik için Yazılım Uygulamaları

Öğr. Gör. Oktay Cesur

2026-10-19

Elli sayı

Elli öğrencinin bu hafta ders çalışma saatleri:

12 · 7 · 9 · 15 · 4 · 10 · 8 · 11 · 6 · 13 · 9 · 5 · 17 · 10 · 7 · 3 · 12 · 9 · 14 · 8 · 6 · 11 · 10 · 2 · 9 · 16 · 7 · 12 · 5 · 10 · 8 · 13 · 6 · 9 · 21 · 11 · 7 · 4 · 10 · 14 · 9 · 6 · 12 · 8 · 15 · 5 · 11 · 7 · 18 · 10

  • En çok kaç saat civarında çalışılmış?
  • En az ve en çok çalışan arasında ne kadar fark var?
  • Diğerlerinden çok uzak bir değer var mı?

Kategorik veri: frekans tablosu

“Sınava hazırlanırken en çok hangi yöntemi kullanırsınız?” (n = 50)

Yöntem Frekans Yüzde
Özet çıkarma 18 36
Soru çözme 15 30
Tekrar okuma 10 20
Grup çalışması 7 14
Toplam 50 100

Frekans: Bir değerin ya da kategorinin kaç kez görüldüğü.

Sıralı veri: birikimli yüzde

“Sınavdan önceki gece ne sıklıkla uykusuz kalırsınız?” (n = 50)

Cevap Frekans Yüzde Birikimli yüzde
Hiç 8 16 16
Nadiren 14 28 44
Bazen 16 32 76
Sık sık 9 18 94
Her zaman 3 6 100

Birikimli yüzde: Bir kategoriye kadar, kendisi dahil, bütün cevapların toplam payı.

“Öğrencilerin %76’sı en fazla bazen uykusuz kalıyor.”

Eksik cevap varsa: hangi yüzde?

Cevap Frekans Yüzde (tüm katılımcılar) Geçerli yüzde (cevap verenler)
Evet 30 50 60
Hayır 20 33,3 40
Eksik 10 16,7 —
Toplam 60 100 100

Evet yanıtı: yüzde = 30 / 60 = %50 · geçerli yüzde = 30 / 50 = %60

Çubuk grafik

0 5 10 15 20 Öğrenci sayısı 18 15 10 7 Özet çıkarma Soru çözme Tekrar okuma Grup çalışması (%36) (%30) (%20) (%14) Ayrık çubuklar: kategoriler süreklilik göstermez
  • Her çubuk bir kategori; yüksekliği frekans ya da yüzde.
  • Çubuklar arasında boşluk var: kategoriler birbirinden ayrık.
  • Nominal veride çubukların sırası değiştirilebilir, sıralı veride doğal sıra korunur.

Pasta mı, çubuk mu?

  • Pasta grafik bir bütünün parçalarını gösterir (dilimlerin toplamı %100); az sayıda ve belirgin farklı kategoriyle işe yarar.
  • Benzer büyüklükteki dilimleri karşılaştırmak zordur: göz açıları iyi karşılaştırmaz.
Pasta Grafik Açı ve alanları karşılaştırmak zor %22 %20 %19 %21 %18 En büyük dilim hangisi? Çubuk Grafik Uzunluk farkı ve sıra bir bakışta açık %0 %5 %10 %15 %20 %25 %22 %20 %19 %21 %18 K1 K2 K3 K4 K5 K1 > K4 > K2 > K3 > K5 hemen okunur Göz alanları değil, uzunlukları çok daha hassas karşılaştırır

Nicel veri: değerleri aralıklara toplamak

Elli çalışma saatini 4 saatlik aralıklara ayıralım:

Aralık (saat) Frekans
0–4 2
4–8 14
8–12 20
12–16 10
16–20 3
20–24 1
Toplam 50

Sınırdaki değer üstteki aralığa yazılır: 4 saat → 4–8.

Histogram

Haftalık Çalışma Saati Histogramı (n = 50) 0 5 10 15 20 Öğrenci sayısı 2 14 20 10 3 1 0 4 8 12 16 20 24 Haftalık çalışma (saat) Aralıklar süreklidir; çubuklar birbirine bitişiktir
  • x ekseni sürekli bir ölçek; çubuklar bitişik.
  • Çubuğun yüksekliği o aralıktaki gözlem sayısı.

Bir grafiği okuma sırası

  1. Eksenler ve birim: Ne gösteriliyor, y ekseni nereden başlıyor?
  2. Yoğunlaşma: Değerler nerede toplanmış?
  3. Yayılım: En küçük ve en büyük değer nerede?
  4. Boşluklar ve uçlar: Kopuk değer var mı?
  5. Biçim: Simetrik mi, bir yana mı uzuyor; kaç tepe var?

Histogramı bu sırayla oku

Histogramı Okuma Sırası: Yoğunlaşma, Yayılım ve Uçlar 0 5 10 15 20 Öğrenci sayısı 2 14 20 10 3 1 Tepe: 8–12 saat (20 kişi) Yoğunlaşma: 4–12 saat (34 öğrenci, %68) Sağ kuyruk (seyrekleşen değerler) Uç değer adayı 21 saat (1 kişi) 0 4 8 12 16 20 24 Haftalık çalışma (saat) Yayılım: Değerler 0–24 saat aralığında (Ham veride en küçük 2, en büyük 21; fark 19 saat)

Çoğu öğrenci 4–12 saat çalışmış; en yoğun aralık 8–12 saat. Sağda seyrekleşen bir kuyruk ve 21 saatlik bir uç değer adayı var.

Aralık genişliği görünüşü değiştirir

Yanıltıcı grafik 1: kesilmiş eksen

İki grubun ortalama sınav puanı: A = 72, B = 75

Yanıltıcı Görünüm y ekseni 70’ten başlıyor 70 72 74 76 72 75 2,5 kat görünüm Grup A Grup B Çubuk boyu 2’ye karşı 5 birim (yanıltıcı) Doğru Görünüm y ekseni 0’dan başlıyor 0 25 50 75 100 72 75 3 puan Grup A Grup B 100 puanlık sınavda çubuklar neredeyse eşit Çubuk boyu sayının kendisini temsil eder; y ekseni mutlaka sıfırdan başlamalıdır

Grafiğe bakmadan önce eksene bakın.

Yanıltıcı grafik 2: sayı mı, yüzde mi?

İki bölümde “sınav kaygısı yüksek” öğrenciler:

Bölüm Öğrenci sayısı Kaygısı yüksek Yüzde
A 200 40 20
B 50 20 40

Sayılarla çizilen grafik: “A’da sorun daha büyük.” Yüzdelerle çizilen grafik: “B’de sorun daha büyük.”

Yazılımda tablo ve grafik

jamovi: Exploration → Descriptives

  • Frequency tables kutusu: frekans ve yüzde tablosu
  • Plots: kategorik değişken için Bar plot, sürekli değişken için Histogram

SPSS: Analyze → Descriptive Statistics → Frequencies (Charts düğmesi)

Görsel yer tutucu: jamovi frekans ve grafik çıktısı

Tür: ekran görüntüsü · Gösterdiği: jamovi Descriptives panelinde “yöntem” için Frequency tables ve Bar plot, “calisma” için Histogram seçili; sağda tablo ve iki grafik · Öğrencinin görmesi gereken: Hangi kutunun hangi çıktıyı ürettiği; değişken türüne göre doğru grafiğin seçilmesi.

Karar soruları

  1. Bir haberde iki ilin işsizlik oranları 9,8 ve 10,4 olarak, y ekseni 9,5’ten başlayan bir çubuk grafikle veriliyor. Grafik hangi izlenimi yaratır?
  2. Bir öğrenci “en çok tercih edilen bölüm” verisini histogramla göstermiş. Ne söylersiniz?
  3. Bir histogramda sağ uçta, diğer çubuklardan uzakta tek bir çubuk görüyorsunuz. Analize geçmeden önce ne yaparsınız?

Bu nottan kalanlar

  • Frekans tablosu: sayı ve yüzde; sıralı veride birikimli yüzde; eksik varsa geçerli yüzde (paydaları farklıdır).
  • Kategorik veri → çubuk grafik (aralarında boşluk); pasta yalnızca az ve belirgin parçalar için.
  • Nicel veri → histogram (bitişik çubuklar); aralık genişliği görüntüyü değiştirir.
  • Okuma sırası: eksen → yoğunlaşma → yayılım → uçlar → biçim.
  • Kesilmiş eksen ve sayı–yüzde karışıklığı grafiği yanıltıcı yapar.

Bu notta ele alınmayanlar: Kutu grafiği ve dağılım biçiminin sayıyla ölçülmesi.

Sıradaki konu: Grafikte gördüğümüz yoğunlaşmayı tek bir sayıyla söylemek: merkezî eğilim ölçüleri.