Tipik Değer: Merkezî Eğilim Ölçüleri

PSİ 303 — Davranışsal İstatistik için Yazılım Uygulamaları

Öğr. Gör. Oktay Cesur

2026-10-19

Dağılımın ortası nerede?

Önceki nottaki elli öğrencinin haftalık çalışma saatleri:

En yoğun aralık: 8–12 saat (20 öğrenci) — Dağılımın “ortası” tam neresi? 2 14 20 10 3 1 0 5 10 15 20 Öğrenci sayısı 0 4 8 12 16 20 24 Haftalık çalışma süresi (saat)

“Bu öğrenciler tipik olarak kaç saat çalışıyor?” sorusuna tek bir sayıyla cevap verebilir miyiz?

Ortalama

Yedi öğrencinin dün geceki uyku süresi (saat):

6 · 7 · 5 · 8 · 7 · 6 · 7

\[ \bar{x} = \frac{6 + 7 + 5 + 8 + 7 + 6 + 7}{7} = \frac{46}{7} \approx 6{,}57 \]

Ortalama: Bütün değerlerin toplamının değer sayısına bölümü. \(\bar{x} = \dfrac{\sum x}{n}\)

Ortalama bir denge noktasıdır

Ortalama, değerlerin iki yandaki toplam uzaklığını eşitleyen denge noktasıdır.

Medyan

Aynı yedi değeri sıralayalım:

5 · 6 · 6 · 7 · 7 · 7 · 8 → medyan = 7

Bir öğrenci daha ekleyelim (9 saat):

5 · 6 · 6 · 7 · 7 · 7 · 8 · 9 → medyan = (7 + 7) / 2 = 7

Medyan: Değerler sıralandığında sıra olarak tam ortada kalan değer; sıralamanın yarısı ondan önce, yarısı ondan sonra gelir. Değer sayısı çiftse ortadaki iki değerin ortalaması.

Mod

Uyku verisi: 5 · 6 · 6 · 7 · 7 · 7 · 8 → mod = 7 (üç kez; mod 3 değildir)

Kategorik veride tek seçenek:

Yöntem Frekans
Özet çıkarma 18
Soru çözme 15
Tekrar okuma 10
Grup çalışması 7

Mod: En sık görülen değer ya da kategori. Tabloda mod Özet çıkarmadır (18 kez).

Üçü aynı veride

Elli öğrencinin çalışma saatleri:

Ölçü Değer
Ortalama 9,62
Medyan 9
Mod 9 ve 10 (altışar kez)

Üç ölçü birbirine yakın; ama aynı değil.

Bir uç değer neyi değiştirir?

Küçük bir şirkette sekiz çalışanın aylık maaşı (bin TL):

25 · 27 · 28 · 30 · 30 · 32 · 35 · 38

Şirket sahibinin maaşı da eklenince: + 400

Uç değer: Diğerlerinden çok uzakta kalan gerçek bir değer.

Ortalama Medyan Mod
Sekiz çalışan 30,6 30 30
Şirket sahibiyle (dokuz kişi) 71,7 30 30

“Şirkette ortalama maaş 71,7 bin TL” cümlesi aritmetik olarak doğrudur, ama tipik bir çalışanın durumunu anlatmaz.

Neden medyan dayanıklı?

Medyan yalnızca sıradaki yere bakar; en büyük değer ne kadar büyürse büyüsün ortadaki değer değişmez. Ortalama ise her değerin büyüklüğünü toplama katar.

Grafiği okuyalım: üç ölçünün yeri

Simetrik, Tek Tepeli Dağılım Üç ölçü tam ortada çakışır Mod = Medyan = Ortalama Merkez Ölçülen Değişken (X) Frekans Sağa Çarpık Dağılım (Örn. Gelir) Kuyruktaki uç değerler ortalamayı çeker Mod Medyan Ortalama Mod Medyan Ortalama Mod < Medyan < Ortalama Frekans

Simetrik ve tek tepeli dağılımda üç ölçü buluşur; dağılım bir yana uzadıkça ortalama genellikle o yana çekilir.

  • Ortalama ile medyan arasındaki fark dağılımın hangi yöne uzadığının ipucudur.
  • Tek başına kesin kanıt değildir; her zaman histogramla kontrol edilir.

Görünmeyen tuzak: kimseyi anlatmayan ortalama

Sabah çalışanlar ile gece çalışanların karıştığı bir grupta yatış saatleri:

1. Tepe: Erken Yatanlar 22.00–23.00 (18 kişi) 2. Tepe: Geç Yatanlar 02.00–03.00 (18 kişi) Ortalama: 00.30 (24,5) İki grubun tam ortası BOŞ BÖLGE (Yalnız 2 kişi) Ortalama kimseyi anlatmıyor! 0 5 10 15 20 Öğrenci sayısı 21.00 22.00 23.00 00.00 01.00 02.00 03.00 04.00 Yatış Saati

Hesaplamadan önce grafiğe bakmanın bir nedeni daha.

Hangisini ne zaman?

Durum Önerilen ölçü
Nominal veri (bölüm, terapi türü) Mod
Sıralı veri, tek Likert maddesi (1–5 gibi derecelendirme) Medyan (gerekirse mod)
Simetrik nicel veri, ölçek puanları Ortalama
Bir yana uzayan nicel veri (gelir, tepki süresi) Medyan; ortalamayla birlikte verilebilir
İki tepeli veri Grupları ayrı özetlemeyi düşün

Yazılımda merkezî eğilim

jamovi: Exploration → Descriptives → Statistics: Mean, Median, Mode

SPSS: Analyze → Descriptive Statistics → Frequencies → Statistics düğmesi

Görsel yer tutucu: Descriptives çıktısı

Tür: ekran görüntüsü · Gösterdiği: jamovi Descriptives tablosu; “calisma” değişkeni için N = 50, Mean = 9,62, Median = 9, Mode = 9 (birden fazla mod olduğuna dair dipnotla) · Öğrencinin görmesi gereken: Tablonun hangi satırının hangi ölçü olduğu; birden fazla mod varsa yazılımın bunu nasıl bildirdiği.

Raporlamak

Katılımcıların haftalık çalışma süresinin ortalaması 9,62 saatti (Mdn = 9).

Şirketteki dokuz kişinin aylık maaşının medyanı 30 bin TL’ydi; sahibinin yüksek maaşı nedeniyle ortalama (M = 71,7 bin TL) tipik değeri yansıtmamaktadır.

  • M = ortalama, Mdn = medyan (italik)
  • Yayılım ölçüsüyle birlikte verilir (sonraki not)

Karar soruları

  1. Bir sınıftaki öğrencilerin doğdukları illerin “ortalamasını” almak için plaka kodları kullanılmış. Hangi ölçü raporlanmalıydı?
  2. Tepki süresi verisinde ortalama 620 ms, medyan 540 ms çıkmış. Dağılım hakkında ne söyleyebilirsiniz?
  3. Bir öğrenci “veride uç değer olduğu için ortalamayı değil medyanı raporladım” diyor; ama değişken 1–5 arası tek bir Likert maddesi. Gerekçesi doğru mu?

Bu nottan kalanlar

  • Ortalama: toplam / n; bütün değerleri kullanır, uç değerlere duyarlıdır.
  • Medyan: sıralamanın ortası; yalnızca sıraya bakar, uç değerlere dayanıklıdır.
  • Mod: en sık değer; nominal veride tek seçenek.
  • Simetrik, tek tepeli dağılımda üçü buluşur; dağılım bir yana uzadıkça ortalama genellikle o yana çekilir.
  • Seçimi ölçme düzeyi ve dağılımın biçimi belirler; hesaplamadan önce grafiğe bakılır.

Sıradaki konu: Ortalaması aynı iki grup birbirine benzer mi? Yayılım ölçüleri.