PSİ 303 — Davranışsal İstatistik için Yazılım Uygulamaları
2026-10-19
Önceki nottaki elli öğrencinin haftalık çalışma saatleri:
“Bu öğrenciler tipik olarak kaç saat çalışıyor?” sorusuna tek bir sayıyla cevap verebilir miyiz?
Yedi öğrencinin dün geceki uyku süresi (saat):
6 · 7 · 5 · 8 · 7 · 6 · 7
\[ \bar{x} = \frac{6 + 7 + 5 + 8 + 7 + 6 + 7}{7} = \frac{46}{7} \approx 6{,}57 \]
Ortalama: Bütün değerlerin toplamının değer sayısına bölümü. \(\bar{x} = \dfrac{\sum x}{n}\)
Ortalama, değerlerin iki yandaki toplam uzaklığını eşitleyen denge noktasıdır.
Aynı yedi değeri sıralayalım:
5 · 6 · 6 · 7 · 7 · 7 · 8 → medyan = 7
Bir öğrenci daha ekleyelim (9 saat):
5 · 6 · 6 · 7 · 7 · 7 · 8 · 9 → medyan = (7 + 7) / 2 = 7
Medyan: Değerler sıralandığında sıra olarak tam ortada kalan değer; sıralamanın yarısı ondan önce, yarısı ondan sonra gelir. Değer sayısı çiftse ortadaki iki değerin ortalaması.
Uyku verisi: 5 · 6 · 6 · 7 · 7 · 7 · 8 → mod = 7 (üç kez; mod 3 değildir)
Kategorik veride tek seçenek:
| Yöntem | Frekans |
|---|---|
| Özet çıkarma | 18 |
| Soru çözme | 15 |
| Tekrar okuma | 10 |
| Grup çalışması | 7 |
Mod: En sık görülen değer ya da kategori. Tabloda mod Özet çıkarmadır (18 kez).
Elli öğrencinin çalışma saatleri:
| Ölçü | Değer |
|---|---|
| Ortalama | 9,62 |
| Medyan | 9 |
| Mod | 9 ve 10 (altışar kez) |
Üç ölçü birbirine yakın; ama aynı değil.
Küçük bir şirkette sekiz çalışanın aylık maaşı (bin TL):
25 · 27 · 28 · 30 · 30 · 32 · 35 · 38
Şirket sahibinin maaşı da eklenince: + 400
Uç değer: Diğerlerinden çok uzakta kalan gerçek bir değer.
| Ortalama | Medyan | Mod | |
|---|---|---|---|
| Sekiz çalışan | 30,6 | 30 | 30 |
| Şirket sahibiyle (dokuz kişi) | 71,7 | 30 | 30 |
“Şirkette ortalama maaş 71,7 bin TL” cümlesi aritmetik olarak doğrudur, ama tipik bir çalışanın durumunu anlatmaz.
Medyan yalnızca sıradaki yere bakar; en büyük değer ne kadar büyürse büyüsün ortadaki değer değişmez. Ortalama ise her değerin büyüklüğünü toplama katar.
Simetrik ve tek tepeli dağılımda üç ölçü buluşur; dağılım bir yana uzadıkça ortalama genellikle o yana çekilir.
Sabah çalışanlar ile gece çalışanların karıştığı bir grupta yatış saatleri:
Hesaplamadan önce grafiğe bakmanın bir nedeni daha.
| Durum | Önerilen ölçü |
|---|---|
| Nominal veri (bölüm, terapi türü) | Mod |
| Sıralı veri, tek Likert maddesi (1–5 gibi derecelendirme) | Medyan (gerekirse mod) |
| Simetrik nicel veri, ölçek puanları | Ortalama |
| Bir yana uzayan nicel veri (gelir, tepki süresi) | Medyan; ortalamayla birlikte verilebilir |
| İki tepeli veri | Grupları ayrı özetlemeyi düşün |
jamovi: Exploration → Descriptives → Statistics: Mean, Median, Mode
SPSS: Analyze → Descriptive Statistics → Frequencies → Statistics düğmesi
Görsel yer tutucu: Descriptives çıktısı
Tür: ekran görüntüsü · Gösterdiği: jamovi Descriptives tablosu; “calisma” değişkeni için N = 50, Mean = 9,62, Median = 9, Mode = 9 (birden fazla mod olduğuna dair dipnotla) · Öğrencinin görmesi gereken: Tablonun hangi satırının hangi ölçü olduğu; birden fazla mod varsa yazılımın bunu nasıl bildirdiği.
Katılımcıların haftalık çalışma süresinin ortalaması 9,62 saatti (Mdn = 9).
Şirketteki dokuz kişinin aylık maaşının medyanı 30 bin TL’ydi; sahibinin yüksek maaşı nedeniyle ortalama (M = 71,7 bin TL) tipik değeri yansıtmamaktadır.
Sıradaki konu: Ortalaması aynı iki grup birbirine benzer mi? Yayılım ölçüleri.