Ölçme Düzeyleri: Hangi Hesap Anlamlı?

PSİ 303 — Davranışsal İstatistik için Yazılım Uygulamaları

Öğr. Gör. Oktay Cesur

2026-10-19

İki ortalama

Bir basketbol takımının ilk beşi:

Oyuncu Forma no Boy (cm)
A 4 188
B 7 195
C 11 201
D 23 206
E 32 210

Forma numaralarının ortalaması 15,4 · Boyların ortalaması 200

İkisi de doğru hesaplandı. Hangisi bir şey anlatıyor?

Ölçmek: sayıyı bir kurala göre vermek

Ölçme: Gözlem birimlerine, bir özelliği temsil edecek biçimde belirli bir kurala göre değer atamak.

Kuralın ne kadar bilgi taşıdığına göre dört düzey:

Düzey Değerler ne söyler?
Nominal Aynı mı, farklı mı?
Sıralı + Hangisi daha çok?
Aralık + Ne kadar fark var?
Oran + Kaç katı?

Ölçme düzeyleri nasıl bilgi ekler?

Ölçme Düzeyleri Merdiveni Her basamak alttakinin tüm bilgisini taşır ve üstüne yeni bir soru ekler. Kümülatif kural: Üst düzey, alt düzeyin tüm analiz araçlarını kullanabilir; tersi geçerli değildir. 1. NOMİNAL Aynı mı, farklı mı? Yalnızca adlandırma (Mod) Örn: Forma no, kan grubu 2. SIRALI + Hangisi daha çok? Sıra var, aralık belirsiz (Medyan) Örn: Yarış sırası (1., 2., 3.) ✓ Aynı / farklı ayrımı Nominal bilgisini taşır 3. ARALIK + Ne kadar fark var? Eşit aralıklar, keyfî sıfır (Ort.) Örn: Sıcaklık (°C), IQ puanı ✓ Sıralama ilişkisi Sıralı bilgisini taşır ✓ Aynı / farklı ayrımı Nominal bilgisini taşır 4. ORAN + Kaç katı? Gerçek sıfır · Oranlama anlamlı Örn: Tepki süresi, boy, yaş ✓ Eşit farklar Aralık bilgisini taşır ✓ Sıralama ilişkisi Sıralı bilgisini taşır ✓ Aynı / farklı ayrımı Nominal bilgisini taşır

Nominal: yalnızca ad

Değerler grupları adlandırır; sıra yoktur.

  • Kan grubu: A, B, AB, 0
  • Terapi türü: bilişsel davranışçı, psikodinamik, şema
  • Doğum yeri, medeni durum, forma numarası

Anlamlı soru: Bu iki kişi aynı grupta mı?

Anlamlı özet: sayım, yüzde, en sık değer (mod)

Sıralı: sıra var, aralık belirsiz

Değerler sıralanabilir, ama aralarındaki uzaklık eşit değildir.

  • Yarış sıralaması: 1., 2., 3.
  • Eğitim düzeyi: ilkokul, lise, lisans, lisansüstü
  • “Ne sıklıkla?”: hiç, nadiren, bazen, sık sık, her zaman

Anlamlı soru: Hangisi daha çok/daha yüksek?

Anlamlı özet: medyan

Sıralı veride aralıklar neden önemli?

Bir yarışın sonuçları:

Sıra Koşucu Süre (dk:sn)
1 Ayşe 12:01
2 Bora 12:02
3 Cem 14:40

Sıralama: 1, 2, 3 → aralar eşit görünüyor. Süreler: Ayşe ile Bora arası 1 saniye, Bora ile Cem arası 2 dakika 38 saniye.

Aralık: farklar anlamlı, sıfır keyfî

Eşit aralıklar eşit farkları temsil eder; sıfır noktası ise seçilmiş bir referanstır.

  • Sıcaklık (°C): 10 °C ile 20 °C arası, 20 °C ile 30 °C arasıyla aynı fark
  • Takvim yılı
  • IQ gibi standartlaştırılmış puanlar (uygulamada aralık sayılır)

Anlamlı soru: Ne kadar fark var?

Anlamlı özet: + ortalama, standart sapma

“İki kat” tuzağı

  • 20 °C, 10 °C’nin iki katı sıcak mı? Aynı iki gün Fahrenheit ile: 68 °F ve 50 °F → oran 2 değil.
  • IQ’su 140 olan biri, 70 olandan iki kat mı zeki? Zekâ testlerinde puanlar ortalama 100 çıkacak biçimde ayarlanır; 100 seçilmiş bir referanstır.

Sıfır keyfîyse oranlar da keyfîdir.

Oran: gerçek bir sıfır

Sıfır “hiç yok” demektir; oranlar anlamlıdır.

  • Tepki süresi (ms): 600 ms, 300 ms’nin iki katı
  • Boy, kilo, yaş, gelir
  • Bir haftadaki uyku saati, kaçırılan ders sayısı

Anlamlı soru: Kaç katı?

Anlamlı özet: ortalama; karşılaştırma: kat oranı (“kaç katı?”)

Dört düzey bir arada

Nominal Sıralı Aralık Oran
Aynı / farklı ✓ ✓ ✓ ✓
Sıralama ✓ ✓ ✓
Farkların karşılaştırılması ✓ ✓
Oran (“kaç katı”) ✓
Tipik değer mod medyan ortalama ortalama

Psikolojinin zor vakası: Likert maddeleri

“Sınavdan önce kendimi gergin hissederim.” 1 = Hiç katılmıyorum · 2 · 3 · 4 · 5 = Tamamen katılıyorum

Ankette tek bir ifadeye madde, maddelerin oluşturduğu araca ölçek denir.

  • Tek madde: Sıralıdır. 2 ile 3 arasındaki “katılma farkı”, 4 ile 5 arasındakine eşit mi? Bilmiyoruz.
  • Birçok maddenin toplamı (ölçek puanı): Değer aralığı genişlediği için uygulamada çoğunlukla aralık düzeyinde varsayılarak işlenir; ortalama ve standart sapma raporlanır. Bu kabul yaygındır ama tartışmalıdır; tek maddeye uygulanmaz.

Toplam puanda oran kurulamaz

21 maddelik depresyon ölçeğinde aynı iki kişinin puanları:

Madde kodu Kişi A Kişi B Puan oranı
0–3 40 20 2
1–4 61 41 ≈ 1,49

Kod değişince oran değişir; “iki kat depresyon” denemez.

Aynı kavram, farklı düzeyler

Ölçüm biçimi Düzey
“Sigara içiyor musunuz?” Evet / Hayır Nominal
“Ne kadar içiyorsunuz?” Hiç / Az / Orta / Çok Sıralı
Günde içilen sigara sayısı Oran

Düzeyi kavram değil, ölçüm biçimi belirler.

Yazılımda ölçme düzeyi

Bu notta jamovi SPSS
Nominal Nominal Nominal
Sıralı Ordinal Ordinal
Aralık + Oran Continuous Scale

Yazılımlar aralık ve oranı tek türde toplar: ikisinde de ortalama ve standart sapma anlamlıdır.

Görsel yer tutucu: Yazılımda düzey seçimi

Tür: ekran görüntüsü · Gösterdiği: jamovi’de bir değişkenin “Setup” panelinde ölçme düzeyi seçimi; yanında SPSS “Variable View” ekranında “Measure” sütunu · Öğrencinin görmesi gereken: Düzey bilgisi değişkenle birlikte kaydedilir ve hangi analizlerin önerileceğini etkiler.

Düzeyini belirleyin

  1. Bir hastanedeki bölüm (kardiyoloji, nöroloji…)
  2. Bir depresyon ölçeğinden alınan toplam puan (21 madde, her biri 0–3; toplam 0–63)
  3. Kahve tüketimi (fincan/gün)
  4. Sosyoekonomik düzey: alt, orta, üst
  5. Doğum yılı
  6. Bir labirenti tamamlama süresi (saniye)
  7. Bir maddeye verilen cevap: 1–7 arası katılma derecesi

Karar soruları

  1. Bir araştırmacı katılımcıların medeni durumunu 1–4 arası kodlamış ve “ortalama medeni durum 2,1” yazmış. Ne söylerdiniz?
  2. “Grup A’nın kaygı puanı ortalaması 30, Grup B’ninki 15; A grubu iki kat daha kaygılı.” Bu cümle hangi varsayıma dayanıyor?
  3. Elinizdeki veride yaş “18–24, 25–34, 35–44, 45+” grupları olarak toplanmış. Yaşın ortalamasını raporlayabilir misiniz?

Bu nottan kalanlar

  • Ölçme düzeyi, bir değişkenle hangi hesapların anlamlı olduğunu belirler: nominal ad, sıralı sıra, aralık eşit farklar, oran gerçek sıfırdır. Düzeyi sütundaki sayılar değil, ölçüm biçimi belirler.
  • Tek Likert maddesi sıralıdır; ölçek puanları uygulamada aralık kabul edilir. Bu kabul yaygındır ama tartışmalıdır.
  • Yazılımlar aralık ve oranı tek türde toplar (jamovi: Continuous, SPSS: Scale).

Ölçeklerin nasıl geliştirildiği, güvenirlik ve geçerlik dönem sonundaki konulardır.

Sıradaki konu: Bir değişkenle karşılaştığımızda iki soruyu birlikte soruyoruz: ne tür bir bilgi taşıyor (önceki not) ve hangi düzeyde ölçülmüş (bu not)? Bu iki cevabı, kaybolmayacak biçimde dosyaya nasıl yazarız?