Değerler sıralanabilir, ama aralarındaki uzaklık eşit değildir.
Yarış sıralaması: 1., 2., 3.
Eğitim düzeyi: ilkokul, lise, lisans, lisansüstü
“Ne sıklıkla?”: hiç, nadiren, bazen, sık sık, her zaman
Anlamlı soru: Hangisi daha çok/daha yüksek?
Anlamlı özet: medyan
Sıralı veride aralıklar neden önemli?
Bir yarışın sonuçları:
Sıra
Koşucu
Süre (dk:sn)
1
Ayşe
12:01
2
Bora
12:02
3
Cem
14:40
Sıralama: 1, 2, 3 → aralar eşit görünüyor. Süreler: Ayşe ile Bora arası 1 saniye, Bora ile Cem arası 2 dakika 38 saniye.
Aralık: farklar anlamlı, sıfır keyfî
Eşit aralıklar eşit farkları temsil eder; sıfır noktası ise seçilmiş bir referanstır.
Sıcaklık (°C): 10 °C ile 20 °C arası, 20 °C ile 30 °C arasıyla aynı fark
Takvim yılı
IQ gibi standartlaştırılmış puanlar (uygulamada aralık sayılır)
Anlamlı soru: Ne kadar fark var?
Anlamlı özet: + ortalama, standart sapma
“İki kat” tuzağı
20 °C, 10 °C’nin iki katı sıcak mı? Aynı iki gün Fahrenheit ile: 68 °F ve 50 °F → oran 2 değil.
IQ’su 140 olan biri, 70 olandan iki kat mı zeki? Zekâ testlerinde puanlar ortalama 100 çıkacak biçimde ayarlanır; 100 seçilmiş bir referanstır.
Sıfır keyfîyse oranlar da keyfîdir.
Oran: gerçek bir sıfır
Sıfır “hiç yok” demektir; oranlar anlamlıdır.
Tepki süresi (ms): 600 ms, 300 ms’nin iki katı
Boy, kilo, yaş, gelir
Bir haftadaki uyku saati, kaçırılan ders sayısı
Anlamlı soru: Kaç katı?
Anlamlı özet: ortalama; karşılaştırma: kat oranı (“kaç katı?”)
Dört düzey bir arada
Nominal
Sıralı
Aralık
Oran
Aynı / farklı
✓
✓
✓
✓
Sıralama
✓
✓
✓
Farkların karşılaştırılması
✓
✓
Oran (“kaç katı”)
✓
Tipik değer
mod
medyan
ortalama
ortalama
Psikolojinin zor vakası: Likert maddeleri
“Sınavdan önce kendimi gergin hissederim.” 1 = Hiç katılmıyorum · 2 · 3 · 4 · 5 = Tamamen katılıyorum
Ankette tek bir ifadeye madde, maddelerin oluşturduğu araca ölçek denir.
Tek madde: Sıralıdır. 2 ile 3 arasındaki “katılma farkı”, 4 ile 5 arasındakine eşit mi? Bilmiyoruz.
Birçok maddenin toplamı (ölçek puanı): Değer aralığı genişlediği için uygulamada çoğunlukla aralık düzeyinde varsayılarak işlenir; ortalama ve standart sapma raporlanır. Bu kabul yaygındır ama tartışmalıdır; tek maddeye uygulanmaz.
Toplam puanda oran kurulamaz
21 maddelik depresyon ölçeğinde aynı iki kişinin puanları:
Madde kodu
Kişi A
Kişi B
Puan oranı
0–3
40
20
2
1–4
61
41
≈ 1,49
Kod değişince oran değişir; “iki kat depresyon” denemez.
Aynı kavram, farklı düzeyler
Ölçüm biçimi
Düzey
“Sigara içiyor musunuz?” Evet / Hayır
Nominal
“Ne kadar içiyorsunuz?” Hiç / Az / Orta / Çok
Sıralı
Günde içilen sigara sayısı
Oran
Düzeyi kavram değil, ölçüm biçimi belirler.
Yazılımda ölçme düzeyi
Bu notta
jamovi
SPSS
Nominal
Nominal
Nominal
Sıralı
Ordinal
Ordinal
Aralık + Oran
Continuous
Scale
Yazılımlar aralık ve oranı tek türde toplar: ikisinde de ortalama ve standart sapma anlamlıdır.
Görsel yer tutucu: Yazılımda düzey seçimi
Tür: ekran görüntüsü · Gösterdiği: jamovi’de bir değişkenin “Setup” panelinde ölçme düzeyi seçimi; yanında SPSS “Variable View” ekranında “Measure” sütunu · Öğrencinin görmesi gereken: Düzey bilgisi değişkenle birlikte kaydedilir ve hangi analizlerin önerileceğini etkiler.
Düzeyini belirleyin
Bir hastanedeki bölüm (kardiyoloji, nöroloji…)
Bir depresyon ölçeğinden alınan toplam puan (21 madde, her biri 0–3; toplam 0–63)
Kahve tüketimi (fincan/gün)
Sosyoekonomik düzey: alt, orta, üst
Doğum yılı
Bir labirenti tamamlama süresi (saniye)
Bir maddeye verilen cevap: 1–7 arası katılma derecesi
Karar soruları
Bir araştırmacı katılımcıların medeni durumunu 1–4 arası kodlamış ve “ortalama medeni durum 2,1” yazmış. Ne söylerdiniz?
“Grup A’nın kaygı puanı ortalaması 30, Grup B’ninki 15; A grubu iki kat daha kaygılı.” Bu cümle hangi varsayıma dayanıyor?
Elinizdeki veride yaş “18–24, 25–34, 35–44, 45+” grupları olarak toplanmış. Yaşın ortalamasını raporlayabilir misiniz?
Bu nottan kalanlar
Ölçme düzeyi, bir değişkenle hangi hesapların anlamlı olduğunu belirler: nominal ad, sıralı sıra, aralık eşit farklar, oran gerçek sıfırdır. Düzeyi sütundaki sayılar değil, ölçüm biçimi belirler.
Tek Likert maddesi sıralıdır; ölçek puanları uygulamada aralık kabul edilir. Bu kabul yaygındır ama tartışmalıdır.
Yazılımlar aralık ve oranı tek türde toplar (jamovi: Continuous, SPSS: Scale).
Ölçeklerin nasıl geliştirildiği, güvenirlik ve geçerlik dönem sonundaki konulardır.
Sıradaki konu: Bir değişkenle karşılaştığımızda iki soruyu birlikte soruyoruz: ne tür bir bilgi taşıyor (önceki not) ve hangi düzeyde ölçülmüş (bu not)? Bu iki cevabı, kaybolmayacak biçimde dosyaya nasıl yazarız?