Fark Nerede? Post-Hoc ve Vize Karar Haritası

PSİ 303 — Davranışsal İstatistik için Yazılım Uygulamaları

Öğr. Gör. Oktay Cesur

2026-10-19

Kaldığımız yer

Üç çalışma yöntemi: F(2, 12) = 8,36, p = 0,005

Yöntem M
Özet çıkarma 65
Tekrar okuma 70
Soru çözme 74

En az bir yöntem farklı. Hangisi, hangisinden?

Post-hoc karşılaştırmalar

Post-hoc (“sonradan”) testler: Bütün grup çiftlerini toplam Tip I hatayı kontrol ederek karşılaştıran testler.

  • Üç grup → 3 çift · Dört grup → 6 çift · Beş grup → 10 çift
  • Her çiftin p değeri, yapılan karşılaştırma sayısını hesaba katarak düzeltilir.
  • Bu derste sıra: önce genel ANOVA, sonra çiftler; ANOVA anlamsızsa sonuç aramak için çiftlere geçmeyiz.
  • Düzeltmenin nedeni çiftlerin çokluğudur; genel F bunun matematiksel önkoşulu değil, yalnızca bu dersin sırasıdır.

Düzeltmenin mantığı

En basit fikir (Bonferroni): eşiği karşılaştırma sayısına böl.

\[ \frac{0{,}05}{3} \approx 0{,}017 \]

  • Her çift için p < 0,017 aranır.
  • Toplam boş alarm riski yaklaşık 0,05’te kalır.
  • Bedeli: her karşılaştırma daha temkinli → gerçek farkları kaçırma riski artar.

Hangi post-hoc test?

Durum Önerilen test
Varyanslar benzer Tukey
Varyanslar belirgin biçimde farklı ya da şüphe var (Welch ANOVA) Games–Howell

Ölçüt 11. ve 13. notlarla aynı: Welch baştan güvenli seçim; SD’ler ve Levene varyansların farklı olduğunu gösteriyorsa ya da şüphe varsa Welch ANOVA ve Games–Howell, varyanslar benzerse klasik ANOVA ve Tukey. Levene anlamsızsa bu eşitliği kanıtlamaz.

Bu örnekte varyanslar benzer → Tukey

Tukey sonuçları

Karşılaştırma Ortalama farkı Tukey p
Soru çözme − Özet çıkarma 9 0,004
Tekrar okuma − Özet çıkarma 5 0,100
Soru çözme − Tekrar okuma 4 0,207

Yalnızca soru çözme ile özet çıkarma arasındaki fark anlamlı. Anlamlı olmayan çiftler eşit demek değildir: tekrar okuma iki uçtan ayrılmıyor, uçlar birbirinden ayrılıyor. Genel test ile çiftlerin sonuçları da farklılaşabilir.

Grafiği okuyalım

55 60 65 70 75 80 Sınav Puanı p = 0,004 (Tukey) M = 65,0 %95 GA: [61,4, 68,6] Özet çıkarma SD = 4,1 · n = 5 M = 70,0 %95 GA: [66,8, 73,2] Tekrar okuma SD = 3,2 · n = 5 M = 74,0 %95 GA: [70,8, 77,2] Soru çözme SD = 3,1 · n = 5 Özet ile Soru çözme örtüşmez (farklı) örtüşür örtüşür

Okuma: “Soru çözme en yüksek, özet çıkarma en düşük ortalamaya sahip ve bu iki grup belirgin biçimde ayrışıyor. Tekrar okuma ikisinin arasında ve her ikisiyle de örtüşüyor.”

jamovi’de post-hoc

ANOVA → One-Way ANOVA → Post-Hoc Tests:

  • Games–Howell (varyanslar eşit varsayılmıyor)
  • Tukey (varyanslar eşit varsayılıyor)

t ve serbestlik derecesi sütunları için post-hoc test istatistiği seçeneği ayrıca açılır (varsayılan: kapalı)

Fark = ilk grup − ikinci grup; negatifse ilk grubun ortalaması daha düşüktür.

Görsel yer tutucu: Post-hoc tablosu

Tür: ekran görüntüsü · Gösterdiği: jamovi’de üç yöntem için Tukey post-hoc tablosu (her çift için ortalama farkı, t, df, düzeltilmiş p) · Öğrencinin görmesi gereken: Tablodaki her satırın bir çifte karşılık geldiği; raporlanacak p’nin düzeltilmiş p olduğu.

Raporlamak

Çalışma yönteminin sınav puanı üzerindeki etkisi anlamlıydı, F(2, 12) = 8,36, p = 0,005, η² = 0,58. Tukey post-hoc karşılaştırmaları, soru çözme grubunun (M = 74,0, SD = 3,1) özet çıkarma grubundan (M = 65,0, SD = 4,1) anlamlı olarak yüksek puan aldığını gösterdi (p = 0,004). Tekrar okuma grubu (M = 70,0, SD = 3,2) diğer iki gruptan anlamlı olarak farklı değildi (p’ler ≥ 0,10).

Vize öncesi: tek bir zincir

1. NOT Araştırma Sorusu • Evren • Örneklem 2–4. NOTLAR Veri Kaydı & Yapısı • Veri tablosu • Ölçme düzeyi • Veri sözlüğü 5. NOT Veriyi Hazırlama • Eksik kodlar • Temizleme • Ters maddeler 6–9. NOTLAR Grafik & Betimleme • Merkez (Ort/Med) • Yayılım (SS/IQR) • Dağılım biçimi 10. NOT Belirsizlik & Karar • Standart hata • Hipotez mantığı • Tip I hata & p 11–14. NOTLAR Hipotez Testleri • t-testleri • ANOVA (F) • Post-hoc çiftler SONUÇ Bilimsel Rapor • F, p, etki (η²) • Güven aralıkları • Karar & yön ZİNCİR KURALI: Testler sürecin en görünür ama en son halkasıdır. Önceki halkalardan tek bir hata (ör. sözlükte tanımlanmamış eksik kod 99) F değerini 8,36’dan 0,24’e düşürür ve gerçek farkı bütünüyle yok eder.

Zincirin önceki halkalarındaki tek bir hata (ör. tanımsız eksik kod), sondaki p değerini anlamsız kılabilir. Bir tanımsız kod: F 8,36 → 0,24.

Karar haritası

(1) Amaç yalnızca betimlemek mi? Evet Yalnızca Betimleme • Kategorik: Frekans, % + Çubuk • Nicel: Ort/Med, SS/IQR + Hist/Kutu Hayır (Ortalama karşılaştırması) (2) Kaç grup ya da ölçüm var? 1 grup + sabit değer Tek Örneklem t • 1 grup, nicel değişken • Referans değerle kıyas Örn: Çalışma saati = 45 mi? 2 grup / ölçüm (3) Aynı kişiler mi? Evet Eşleştirilmiş t • Aynı kişiler • 2 ilişkili ölçüm Örn: Ön–son test, sabah–akşam Hayır Bağımsız t • 2 ayrı grup • Welch önerilir Örn: Kadın–Erkek kaygı puanı ≥ 3 bağımsız grup Tek Yönlü ANOVA (Welch) • ≥ 3 bağımsız grup, nicel BD • Genel fark testi: F(k-1, N-k) Anlamlıysa (p < 0,05) Post-Hoc Karşılaştırmalar • Varyanslar benzer: Tukey • Varyanslar farklı / şüphe: Games–Howell (Welch ile) Tablodan düzeltilmiş p okunur Temel Varsayım: Bağımlı değişken nicel olmalı ve ortalama anlamlı bir özet sunmalıdır. Anlamlı fark bulunamaması grupların eşit olduğunun kanıtı değildir. HARİTA NEREDE BİTER? DERSİN DIŞINA ÇIKIŞ Kategorik BD / Bozuk Dağılım • Bağımlı değişken kategorikse • Histogram ve Q–Q grafiğinde normallik açıkça bozuksa (özellikle küçük örneklemde) → Parametrik test yapılmaz • Ki-kare testleri • Parametrik olmayan testler (Mann–Whitney, Wilcoxon, vb.) VİZE SONRASI İleri Araştırma Desenleri • ≥ 3 eşleşmiş ölçüm → Tekrarlı Ölçüm ANOVA • İki bağımsız faktör → İki Yönlü ANOVA • Değişkenler arası ilişki → Korelasyon (r) • Değişkenden yordama → Regresyon analizi

Araştırma sorusundan analiz seçimine

Soru Veri Analiz
Bir grup sabit bir değerden farklı mı? 1 grup, nicel Tek örneklem t
İki ayrı grup farklı mı? 2 bağımsız grup Bağımsız örneklem t (Welch)
Aynı kişiler iki ölçümde farklı mı? 2 eşleşmiş ölçüm Eşleştirilmiş t
Üç ve daha fazla ayrı grup farklı mı? ≥ 3 bağımsız grup Tek yönlü ANOVA + post-hoc
Henüz işlenmemiş durumlar Üç ve daha fazla eşleşmiş ölçüm, iki faktör, ilişki ve yordama Vize sonrası

Betimleme haritanın ilk dalıdır. Karşılaştırma satırları nicel değişkenin ortalamaları içindir; kategorik sonuç için test gerekiyorsa, normallik açıkça bozuksa veya son satırdaki durumda harita biter.

Senaryolar: hangi analiz?

  1. Bir terapinin, katılımcıların tedavi öncesi ve sonrası depresyon puanlarını değiştirip değiştirmediği.
  2. Üç farklı reklamın satın alma niyeti puanlarını karşılaştırmak; her katılımcı yalnızca bir reklam görüyor.
  3. Bir bölümün öğrencilerinin hangi sosyal medya platformunu en çok kullandığını göstermek.
  4. Kadın ve erkek katılımcıların sınav kaygısı puanlarını karşılaştırmak.
  5. Bir fabrikadaki işçilerin haftalık çalışma saatinin, yasal sınır olan 45 saatten farklı olup olmadığı.
  6. Aynı öğrencilerin sabah ve akşam yapılan iki dikkat testindeki puanları.
  7. Dört farklı şehirdeki üniversite öğrencilerinin yaşam doyumu puanları; ANOVA anlamlı çıkmış, Levene testi de anlamlı.
  8. Tepki süresi verisinde ortalama 650 ms, medyan 520 ms çıkmış; araştırmacı yalnızca ortalamayı raporlamak istiyor.

Bu nottan kalanlar

  • Bu derste önce genel ANOVA, sonra post-hoc çiftler izlenir; düzeltme çoklu karşılaştırma yüzünden gerekir, genel F bunun matematiksel önkoşulu değildir.
  • Düzeltme, çoklu karşılaştırmada toplam Tip I hatayı kontrol eder; bedeli temkindir.
  • Varyanslar benzerse klasik ANOVA ve Tukey; belirgin biçimde farklıysa ya da şüphe varsa Welch ANOVA ve Games–Howell.
  • “Anlamlı fark yok” eşitlik demek değildir; ortadaki grup iki uçla da örtüşebilir.
  • Analiz seçimi üç soruyla yapılır: amaç, kaç grup/ölçüm, aynı kişiler mi? Harita kategorik veride, açıkça bozuk normallikte ve vize sonrası durumlarda biter.

Bu notta ele alınmayanlar: Planlı karşıtlıklar; diğer düzeltme yöntemleri (Holm, Scheffé); kategorik veriler için testler.

Vize sonrası: İki faktörün birlikte etkisi, aynı kişilerin ikiden çok ölçümü, iki değişken arasındaki ilişki ve yordama.