PSİ 303 — Davranışsal İstatistik için Yazılım Uygulamaları
Öğr. Gör. Oktay Cesur
2026-10-19
Kaldığımız yer
Üç çalışma yöntemi: F(2, 12) = 8,36, p = 0,005
Yöntem
M
Özet çıkarma
65
Tekrar okuma
70
Soru çözme
74
En az bir yöntem farklı. Hangisi, hangisinden?
Post-hoc karşılaştırmalar
Post-hoc (“sonradan”) testler: Bütün grup çiftlerini toplam Tip I hatayı kontrol ederek karşılaştıran testler.
Üç grup → 3 çift · Dört grup → 6 çift · Beş grup → 10 çift
Her çiftin p değeri, yapılan karşılaştırma sayısını hesaba katarak düzeltilir.
Bu derste sıra: önce genel ANOVA, sonra çiftler; ANOVA anlamsızsa sonuç aramak için çiftlere geçmeyiz.
Düzeltmenin nedeni çiftlerin çokluğudur; genel F bunun matematiksel önkoşulu değil, yalnızca bu dersin sırasıdır.
Düzeltmenin mantığı
En basit fikir (Bonferroni): eşiği karşılaştırma sayısına böl.
\[
\frac{0{,}05}{3} \approx 0{,}017
\]
Her çift için p < 0,017 aranır.
Toplam boş alarm riski yaklaşık 0,05’te kalır.
Bedeli: her karşılaştırma daha temkinli → gerçek farkları kaçırma riski artar.
Hangi post-hoc test?
Durum
Önerilen test
Varyanslar benzer
Tukey
Varyanslar belirgin biçimde farklı ya da şüphe var (Welch ANOVA)
Games–Howell
Ölçüt 11. ve 13. notlarla aynı: Welch baştan güvenli seçim; SD’ler ve Levene varyansların farklı olduğunu gösteriyorsa ya da şüphe varsa Welch ANOVA ve Games–Howell, varyanslar benzerse klasik ANOVA ve Tukey. Levene anlamsızsa bu eşitliği kanıtlamaz.
Bu örnekte varyanslar benzer → Tukey
Tukey sonuçları
Karşılaştırma
Ortalama farkı
Tukey p
Soru çözme − Özet çıkarma
9
0,004
Tekrar okuma − Özet çıkarma
5
0,100
Soru çözme − Tekrar okuma
4
0,207
Yalnızca soru çözme ile özet çıkarma arasındaki fark anlamlı. Anlamlı olmayan çiftler eşit demek değildir: tekrar okuma iki uçtan ayrılmıyor, uçlar birbirinden ayrılıyor. Genel test ile çiftlerin sonuçları da farklılaşabilir.
Grafiği okuyalım
Okuma: “Soru çözme en yüksek, özet çıkarma en düşük ortalamaya sahip ve bu iki grup belirgin biçimde ayrışıyor. Tekrar okuma ikisinin arasında ve her ikisiyle de örtüşüyor.”
jamovi’de post-hoc
ANOVA → One-Way ANOVA → Post-Hoc Tests:
Games–Howell (varyanslar eşit varsayılmıyor)
Tukey (varyanslar eşit varsayılıyor)
t ve serbestlik derecesi sütunları için post-hoc test istatistiği seçeneği ayrıca açılır (varsayılan: kapalı)
Fark = ilk grup − ikinci grup; negatifse ilk grubun ortalaması daha düşüktür.
Görsel yer tutucu: Post-hoc tablosu
Tür: ekran görüntüsü · Gösterdiği: jamovi’de üç yöntem için Tukey post-hoc tablosu (her çift için ortalama farkı, t, df, düzeltilmiş p) · Öğrencinin görmesi gereken: Tablodaki her satırın bir çifte karşılık geldiği; raporlanacak p’nin düzeltilmiş p olduğu.
Raporlamak
Çalışma yönteminin sınav puanı üzerindeki etkisi anlamlıydı, F(2, 12) = 8,36, p = 0,005, η² = 0,58. Tukey post-hoc karşılaştırmaları, soru çözme grubunun (M = 74,0, SD = 3,1) özet çıkarma grubundan (M = 65,0, SD = 4,1) anlamlı olarak yüksek puan aldığını gösterdi (p = 0,004). Tekrar okuma grubu (M = 70,0, SD = 3,2) diğer iki gruptan anlamlı olarak farklı değildi (p’ler ≥ 0,10).
Vize öncesi: tek bir zincir
Zincirin önceki halkalarındaki tek bir hata (ör. tanımsız eksik kod), sondaki p değerini anlamsız kılabilir. Bir tanımsız kod: F 8,36 → 0,24.
Karar haritası
Araştırma sorusundan analiz seçimine
Soru
Veri
Analiz
Bir grup sabit bir değerden farklı mı?
1 grup, nicel
Tek örneklem t
İki ayrı grup farklı mı?
2 bağımsız grup
Bağımsız örneklem t (Welch)
Aynı kişiler iki ölçümde farklı mı?
2 eşleşmiş ölçüm
Eşleştirilmiş t
Üç ve daha fazla ayrı grup farklı mı?
≥ 3 bağımsız grup
Tek yönlü ANOVA + post-hoc
Henüz işlenmemiş durumlar
Üç ve daha fazla eşleşmiş ölçüm, iki faktör, ilişki ve yordama
Vize sonrası
Betimleme haritanın ilk dalıdır. Karşılaştırma satırları nicel değişkenin ortalamaları içindir; kategorik sonuç için test gerekiyorsa, normallik açıkça bozuksa veya son satırdaki durumda harita biter.
Senaryolar: hangi analiz?
Bir terapinin, katılımcıların tedavi öncesi ve sonrası depresyon puanlarını değiştirip değiştirmediği.
Üç farklı reklamın satın alma niyeti puanlarını karşılaştırmak; her katılımcı yalnızca bir reklam görüyor.
Bir bölümün öğrencilerinin hangi sosyal medya platformunu en çok kullandığını göstermek.
Kadın ve erkek katılımcıların sınav kaygısı puanlarını karşılaştırmak.
Bir fabrikadaki işçilerin haftalık çalışma saatinin, yasal sınır olan 45 saatten farklı olup olmadığı.
Aynı öğrencilerin sabah ve akşam yapılan iki dikkat testindeki puanları.
Dört farklı şehirdeki üniversite öğrencilerinin yaşam doyumu puanları; ANOVA anlamlı çıkmış, Levene testi de anlamlı.
Tepki süresi verisinde ortalama 650 ms, medyan 520 ms çıkmış; araştırmacı yalnızca ortalamayı raporlamak istiyor.
Bu nottan kalanlar
Bu derste önce genel ANOVA, sonra post-hoc çiftler izlenir; düzeltme çoklu karşılaştırma yüzünden gerekir, genel F bunun matematiksel önkoşulu değildir.
Düzeltme, çoklu karşılaştırmada toplam Tip I hatayı kontrol eder; bedeli temkindir.
Varyanslar benzerse klasik ANOVA ve Tukey; belirgin biçimde farklıysa ya da şüphe varsa Welch ANOVA ve Games–Howell.
“Anlamlı fark yok” eşitlik demek değildir; ortadaki grup iki uçla da örtüşebilir.
Analiz seçimi üç soruyla yapılır: amaç, kaç grup/ölçüm, aynı kişiler mi? Harita kategorik veride, açıkça bozuk normallikte ve vize sonrası durumlarda biter.
Bu notta ele alınmayanlar: Planlı karşıtlıklar; diğer düzeltme yöntemleri (Holm, Scheffé); kategorik veriler için testler.
Vize sonrası: İki faktörün birlikte etkisi, aynı kişilerin ikiden çok ölçümü, iki değişken arasındaki ilişki ve yordama.