Bu Fark Şans Olabilir mi? Standart Hata ve Hipotez Testi Mantığı

PSİ 303 — Davranışsal İstatistik için Yazılım Uygulamaları

Öğr. Gör. Oktay Cesur

2026-10-19

Üç puanlık fark

Bir okulda geçmiş yıllarda bir dersin sınav ortalaması 75.

Bu yıl yeni bir öğretim yöntemi deneniyor; 25 öğrencinin ortalaması 78.

Yeni yöntem işe yaradı mı, yoksa bu yılın öğrencileri şans eseri biraz daha mı iyiydi?

Ortalamalar nasıl oynar?

Ortalamalar nerede toplanıyor; evrene göre ne kadar dar ve n büyüyünce ne oluyor?

Örnekleme dağılımı

Örnekleme dağılımı: Aynı evrenden aynı büyüklükte çekilebilecek bütün örneklemlerin ortalamalarının dağılımı.

Üç özellik:

  1. Merkezi: evren ortalaması
  2. Yayılımı: evrenin yayılımından dar; n büyüdükçe daha da daralır
  3. Biçimi: n yeterince büyükse, evren çarpık olsa bile çana yaklaşır (evren çok çarpıksa küçük n’de henüz yaklaşmayabilir)

Standart hata

Standart hata (SH): Örnekleme dağılımının standart sapması; bir örneklem ortalamasının tipik olarak ne kadar oynadığı.

Örneklemi dört katına çıkarmak SH’yi yarıya indirir.

Standart sapma ile standart hata

Standart sapma (SD) Standart hata (SH)
Neyin yayılımı? Kişilerin değerleri Örneklem ortalamaları
Soru Kişiler birbirinden ne kadar farklı? Ortalama ne kadar oynar?
n büyüyünce Küçülmez; evrendeki değere daha iyi yaklaşır Küçülür
Yanlılığı düzeltir mi? — Hayır; yalnızca rastgele oynamayı anlatır

Günlük hayatta standart hata: “hata payı”

“Ankete göre adayın oy oranı %48; hata payı ±3 puan.”

  • 1.000 kişilik ankette oranın standart hatası ≈ 1,6 puan
  • Hata payı ≈ 2 × SH ≈ 3 puan
  • Bu yöntem tekrarlansa aralıkların ≈%95’i gerçek oranı kapsar: %45 ile %51 arası
  • %48 ile %50: iki puanlık fark hata payının içinde

Madeni para hileli mi?

Bir arkadaşınız madeni parayı 10 kez atıyor: 9 tura, 1 yazı.

  • Para adil olsaydı bu sonuç ne kadar olasıydı?
  • Adil bir parayla 10 atışta 9 ya da 10 tura gelme olasılığı ≈ %1
  • Ya 9 ya da daha fazla tura veya yazı: ≈ %2

Ya çok nadir bir şey oldu, ya da para adil değil.

Sıfır hipotezi ve alternatif hipotez

Madeni para Yeni yöntem
H0 (sıfır hipotezi) Para adil Yöntem ortalamayı değiştirmiyor: μ = 75
H1 (alternatif hipotez) Para adil değil Yöntem ortalamayı değiştiriyor: μ ≠ 75

H0: etki/fark yok · H1: araştırılan etki/fark var · μ: evren ortalaması.

  • Yönsüz H1: “farklı” (≠)
  • Yönlü H1: “daha yüksek” (>) ya da “daha düşük” (<) — veriye bakmadan önce belirlenir.

p değeri

p değeri: H0 doğru olsaydı, gözlediğimiz kadar ya da daha uç bir sonuç görme olasılığı.

Yeni yöntem sınıfı (s = 10, n = 25): SH = 10 / √25 = 2 puan

Fark: 78 − 75 = 3 puan = 1,5 SH → yönsüz p ≈ 0,13

Yöntem hiçbir şey değiştirmese bile, 25 kişilik bir sınıfın ortalamasının 75’ten en az 3 puan (iki yönden biriyle) uzaklaşma olasılığı yaklaşık %13.

Gözlenen ortalama değişince p değeri

Karar: α ile karşılaştırma

Önceden belirlenen anlamlılık düzeyi: α = 0,05

Karar
p < α H0 reddedilir: sonuç istatistiksel olarak anlamlı
p ≥ α H0 reddedilemez: fark şansla açıklanabilir

Yeni yöntem: p ≈ 0,13 ≥ 0,05 → H0 reddedilemez.

Reddedemedik ≠ H0 doğru. Mahkemede olduğu gibi: yeterli kanıt yoksa karar “suçlu bulunmadı”dır, “suçsuz olduğu kanıtlandı” değil.

p değeri ne değildir?

Yaygın yanlış okuma Doğrusu
“p = 0,03 → H0’ın doğru olma olasılığı %3” p, H0 doğru varsayılarak hesaplanır; H0’ın olasılığını vermez
“Anlamlı → önemli” İstatistiksel anlamlılık pratik önemi garanti etmez

İki tür hata

Yangın alarmı:

Gerçekte yangın yok (H0 doğru) Gerçekte yangın var (H0 yanlış)
Alarm çalıyor (H0 reddedildi) Tip I hata: boş yere alarm Doğru karar
Alarm çalmıyor (H0 reddedilmedi) Doğru karar Tip II hata: yangın kaçırıldı
  • Tip I hata olasılığı = α (genellikle %5)
  • Var olan bir farkı yakalama şansına kısaca güç denir (ayrıntısı bu dersin dışında).
  • Tip I hata payı tek bir test için α’dır; birden çok testte bu pay birikir (13. notta açılır).

Karar soruları

  1. İki grubun standart sapması aynı; biri 16, öteki 64 kişilik. Hangisinin ortalaması daha az oynar ve kaç kat?
  2. Bir araştırmacı veriyi gördükten sonra farkın “yüksek” yönde çıktığını fark edip hipotezini yönlü olarak yazıyor. Sorun ne?
  3. “p = 0,04 çıktı; demek ki hipotezimin doğru olma olasılığı %96.” Bu cümleyi düzeltin.
  4. Bir çalışmada p = 0,20 çıkmış. Araştırmacı “müdahalenin hiçbir etkisi yoktur” diye yazıyor. Ne önerirsiniz?

Bu nottan kalanlar

  • Örnekleme dağılımı: örneklem ortalamalarının dağılımı; evren ortalamasında toplanır, n büyüdükçe daralır, çana yaklaşır.
  • Standart hata = s / √n: ortalamanın tipik oynaması; SD ile karıştırılmamalı, yanlılığı düzeltmez.
  • H0: etki yok; H1: etki var (yönlü ya da yönsüz, önceden belirlenir).
  • p: H0 doğru olsaydı bu kadar ya da daha uç bir sonuç görme olasılığı; p < α → H0 reddedilir.
  • Reddedememek H0’ı kanıtlamaz; anlamlı her sonuç önemli değildir.
  • Tip I: boş alarm (olasılığı α); Tip II: kaçırılan etki; birden çok testte Tip I hata payı birikir.

Merkezî limit teoreminin biçimsel ifadesi, güç analizi ve test istatistiklerinin hesabı bu notun konusu değildir.

Sıradaki konu: Bu mantığı ilk gerçek testimizde kullanalım: t-testi.