Bir Grup, İki Grup: t-Testi

PSİ 303 — Davranışsal İstatistik için Yazılım Uygulamaları

Öğr. Gör. Oktay Cesur

2026-10-19

İki soru

  1. Bu bölümün öğrencileri, önerilen 8 saat uykudan farklı mı uyuyor?
  2. Kafein alanlar ile almayanların tepki süresi farklı mı?
Neyi karşılaştırıyoruz? Test
1 Bir grubun ortalaması ↔︎ sabit bir değer Tek örneklem t-testi
2 İki ayrı grubun ortalaması ↔︎ birbiri Bağımsız örneklem t-testi

Önce grafik

25 öğrencinin dün geceki uyku süresi:

0 2 4 6 8 9 Öğrenci sayısı (frekans) 1 3 5 9 5 2 Nokta: 4 5 6 7 8 9 10 Uyku süresi (saat) Örneklem ortalaması: M = 6,8 saat Referans: 8,0 saat (önerilen) Fark = −1,2 saat (t = −4,00) Öğrencilerin %80’i (20/25) 8 saatin solunda Dağılım yaklaşık simetrik · Uç değer yok · Öğrencilerin büyük çoğunluğu 8 saatten az uyumuş

Okuma: “Öğrencilerin çoğu 8 saatten az uyumuş; ortalama 6,8 saat civarında, değerler yaklaşık simetrik dağılmış. Referans çizgisinin sağında az sayıda öğrenci var.”

Tek örneklem t-testi

H0: μ = 8 · H1: μ ≠ 8

n = 25, M = 6,8, SD = 1,5

\[ t = \frac{6{,}8 - 8}{0{,}3} = -4{,}00 \]

t, farkın kaç standart hata olduğunu söyler.

Neden “t”, neden “z” değil?

  • Evrenin standart sapmasını bilmiyoruz; örneklemden tahmin ediyoruz.
  • Bu ek belirsizlik, küçük örneklemlerde daha kalın kuyruklu bir dağılım üretir: t dağılımı.
  • t dağılımının biçimi serbestlik derecesine bağlıdır (sd; jamovi’de df): tek örneklemde sd = n − 1 = 24.
  • n büyüdükçe t dağılımı normal dağılıma yaklaşır.

Serbestlik derecesi t dağılımını nasıl değiştirir?

Sonuç ve etki büyüklüğü

t(24) = −4,00, p < 0,001

%95 güven aralığı (evren ortalaması için makul değerler): 6,18 – 7,42 saat

8 saat bu aralığın dışında → H0 reddiyle uyumlu.

\[ d = \frac{6{,}8 - 8}{1{,}5} = -0{,}80 \]

d (mutlak değer) Kaba yorum
0,2 Küçük
0,5 Orta
0,8 Büyük

İki grup: grafiğe bakmadan karar vermeyin

Grup 1 Grup 2 1. Belirgin Fark, Dar Yayılım Ortalamalar uzak · Örtüşme neredeyse yok 20 40 60 80 Ölçüm puanı Frekans M₁ M₂ Fark gerçek görünür Ortalama farkı büyük, yayılımlar dar Gruplar ayrışmış · Yüksek etki büyüklüğü 2. Ortalamalar Aynı, Üst Üste Ortalamalar çakışık · Yüksek örtüşme 20 40 60 80 Ölçüm puanı Frekans M₁ ≈ M₂ Fark şansla açıklanabilir Ortalamalar çakışık, dağılımlar benzer H₀ reddedilemez (n çok büyük değilse) 3. Yakın Ortalama, Farklı Yayılım Ortalamalar yakın · Bir grup çok daha dağınık 20 40 60 80 Ölçüm puanı Frekans M₁ M₂ Varyans eşitliği uyarısı Ortalamalar yakın ama yayılımlar çok farklı Student yerine Welch t-testi zorunlu

Her panel için: Ortalamalar ne kadar uzak? Gruplar ne kadar örtüşüyor? Yayılımlar benzer mi?

Bağımsız örneklem t-testi

Tepki süresi (ms), her grupta 20 kişi:

Grup n M SD
Kafeinli 20 480 50
Kafeinsiz 20 520 60

H0: μ₁ = μ₂ · H1: μ₁ ≠ μ₂

\[ t = \frac{\text{ortalamalar arasındaki fark}}{\text{farkın standart hatası}} = \frac{480 - 520}{17{,}5} \approx -2{,}29 \]

Sonuç

t(38) = −2,29, p = 0,028, d = −0,72

  • p < 0,05 → H0 reddedilir.
  • Kafein alanların tepki süresi ortalama 40 ms daha kısa.
  • Etki orta–büyük düzeyde.
  • Nedensel yorum araştırma desenine ve rastgele atamaya bağlıdır.

Serbestlik derecesi (jamovi’de df): n₁ + n₂ − 2 = 38

Ortak SD = √((50² + 60²) / 2) ≈ 55,2 ms → d = (480 − 520) / 55,2 ≈ −0,72

Varsayımlar

Varsayım Ne demek? Nasıl bakılır?
Bağımsızlık Her kişi tek grupta, ölçümler birbirini etkilemiyor Araştırma deseni
Normallik Her grup kendi içinde yaklaşık normal Grup başına histogram, Q–Q grafiği, Shapiro–Wilk
Varyans eşitliği Grupların yayılımı benzer SD’leri karşılaştırma, Levene testi

Normalliği okumak: Q–Q grafiği

(1) Yaklaşık Normal Histogram Q–Q Grafiği −2s 0 +2s −2 0 +2 Teorik (z) Yaklaşık Normal Dağılım Histogram: Simetrik çan eğrisi Q–Q: Noktalar köşegen çizgi üzerinde Normallik varsayımı sağlanır Student / Welch t-testi güvenilir (2) Sağa Çarpık Histogram Q–Q Grafiği Düşük Orta Yüksek −2 0 +2 Teorik (z) Yukarı kıvrılma Sağa Çarpık Dağılım Histogram: Sağda uzun ince kuyruk Q–Q: Sağ uçta çizginin yukarısına kıvrılma Küçük örneklemde ortalama ve t sapar Dönüşüm veya sıra testi (Mann–Whitney U) (3) Kalın Kuyruk Histogram Q–Q Grafiği −2s 0 +2s −2 0 +2 Teorik (z) İki uçta sapma (S-biçimi) Kalın Kuyruklu Dağılım Histogram: Uçlarda beklenenden fazla veri Q–Q: İki uçta çizgiden uzaklaşma (S-biçimi) Uç değerler standart hatayı şişirir Uç değer incelemesi ve Welch testi
  • Noktalar köşegen üzerinde → yaklaşık normal
  • Uçlarda sistemli kıvrılma → çarpıklık ya da kalın kuyruk
  • Shapiro–Wilk: p < 0,05 → normallikten anlamlı sapma (büyük örneklemde çok hassas, küçükte çok zayıf)

Varyanslar eşit değilse: Welch

Student t-testi Welch t-testi
Varyans eşitliği varsayar mı? Evet Hayır
Bu örnekte t(38) = −2,29, p = 0,028 t(36,8) = −2,29, p = 0,028

Varyanslar ve grup büyüklükleri farklıysa sonuçlar ayrışabilir. Pek çok kaynak Welch’i varsayılan olarak önerir.

Levene anlamlı çıkmazsa varyansların eşit olduğu kanıtlanmış olmaz: reddedememek kabul etmek değildir.

jamovi’de t-testleri

Tek örneklem: T-Tests → One Sample T-Test → Test value: 8

Bağımsız örneklem: T-Tests → Independent Samples T-Test

  • Dependent Variables: tepki süresi · Grouping Variable: grup
  • Tests: Student’s, Welch’s · Additional Statistics: Effect size, Confidence interval, Descriptives, Descriptives plots
  • Assumption Checks: Homogeneity (Levene testi), Normality (Shapiro–Wilk), Q–Q plot

Görsel yer tutucu: Bağımsız örneklem t-testi çıktısı

Tür: ekran görüntüsü · Gösterdiği: jamovi’de bağımsız örneklem t-testi çıktısı: test tablosu (Student ve Welch satırları; t, df, p, Cohen’s d), varsayım tabloları (Levene, Shapiro–Wilk), grup betimsel istatistikleri ve ortalama + güven aralığı grafiği · Öğrencinin görmesi gereken: Rapora girecek her sayının tablodaki yeri.

Raporlamak

Öğrencilerin uyku süresi (M = 6,80, SD = 1,50) önerilen 8 saatten anlamlı olarak düşüktü, t(24) = −4,00, p < 0,001, d = −0,80, ortalama için %95 GA [6,18; 7,42] saat.

Kafein alan katılımcıların tepki süresi (M = 480, SD = 50) almayanlarınkinden (M = 520, SD = 60) anlamlı olarak kısaydı, Welch t(36,8) = −2,29, p = 0,028, d = −0,72.

Karar soruları

  1. Bir araştırmacı aynı öğrencilerin dönem başı ve dönem sonu kaygı puanlarını bağımsız örneklem t-testiyle karşılaştırıyor. Sorun ne?
  2. t = 0,5 çıktı. Ortalamalar arasındaki fark, standart hataya göre nasıl?
  3. 2.000 kişilik iki grubun ortalaması arasında 0,8 puanlık fark, p = 0,01, d = 0,08. Nasıl yorumlarsınız?
  4. Levene testi anlamlı çıktı. Ne yaparsınız?

Bu nottan kalanlar

  • t = fark / standart hata: farkın kaç standart hata olduğu.
  • Tek örneklem: bir ortalama ↔︎ sabit değer; bağımsız örneklem: iki ayrı grup.
  • Önce grafik, sonra varsayımlar, en son test.
  • Varsayımlar: bağımsızlık (desen), normallik (her grupta ayrı; histogram, Q–Q), varyans eşitliği (SD’ler, Levene; şüphede Welch).
  • Rapor: M, SD, t(serbestlik derecesi), p, d (ve güven aralığı).

Mann–Whitney U gibi parametrik olmayan alternatiflerin ayrıntısı bu dersin kapsamında değildir.

Sıradaki konu: Aynı kişileri iki kez ölçersek ne değişir?