Üç ve Daha Fazla Grup: Tek Yönlü Varyans Analizi

PSİ 303 — Davranışsal İstatistik için Yazılım Uygulamaları

Öğr. Gör. Oktay Cesur

2026-10-19

Üç çalışma yöntemi

Beşer öğrenci üç farklı yöntemle sınava hazırlanıyor. Sınav puanları:

Özet çıkarma Soru çözme Tekrar okuma
60 70 68
65 75 72
70 72 70
62 78 66
68 75 74
M = 65 M = 74 M = 70

Yöntemler arasında fark var mı?

Grafiği okuyalım

Bireysel Puanlar ve Grup Ortalamaları Puan 80 75 70 65 60 M = 65 Özet çıkarma M = 74 Soru çözme M = 70 Tekrar okuma Kutu Grafikleri (Dağılım ve Medyan) Puan 80 75 70 65 60 Medyan: 65 Özet çıkarma Medyan: 75 Soru çözme Medyan: 70 Tekrar okuma Grup içi dağılımlar benzer genişliktedir (SD: 4,1 · 3,1 · 3,2); ortalamalar ise birbirinden belirgin biçimde ayrışır.

Okuma: “Soru çözme grubunun puanları en yüksek, özet çıkarma grubununki en düşük; tekrar okuma ortada. Gruplar kısmen örtüşüyor; her grubun kendi içindeki yayılımı benzer.”

Üç t-testinin sorunu

Her testte Tip I hata olasılığı α = 0,05.

Test sayısı Testler bağımsız olsaydı en az bir boş alarm olasılığı (α = 0,05)
1 %5
3 yaklaşık %14
10 yaklaşık %40
20 yaklaşık %64

Gerçekte hiçbir fark yokken bile, test sayısı arttıkça “anlamlı” bir sonuç bulma olasılığı hızla artar.

Tek bir soru, tek bir test

H0: μ₁ = μ₂ = μ₃ (bütün yöntemlerin evren ortalaması eşit)

H1: En az bir grubun ortalaması diğerlerinden farklı

Anlamlı F: en az bir fark var; hangi gruplar arasında olduğunu söylemez.

Tek yönlü varyans analizi (ANOVA): Üç ya da daha fazla bağımsız grubun ortalamalarını tek bir testle karşılaştırır.

“Tek yönlü”: gruplar tek bir değişkene (çalışma yöntemi) göre ayrılıyor.

İki tür değişkenlik

Kalın oklar: Gruplar arası değişkenlik (Grup ortalamalarının genel ortalamadan sapması) İnce oklar: Grup içi değişkenlik (Kişilerin kendi grup ortalamasından sapması) Puan 80 75 70 65 60 Genel M = 69,7 M = 65 Özet çıkarma −4,7 M = 74 Soru çözme +4,3 M = 70 Tekrar okuma ≈ 0 Toplam Değişkenlik = Gruplar Arası Değişkenlik + Grup İçi Değişkenlik F = (Gruplar arası değişkenlik) / (Grup içi değişkenlik)
Kaynak Ne gösterir?
Gruplar arası Grup ortalamaları genel ortalamadan ne kadar uzak?
Grup içi Aynı gruptaki kişiler kendi grup ortalamalarından ne kadar uzak?

F istatistiği

\[ F = \frac{\text{gruplar arası değişkenlik}}{\text{grup içi değişkenlik}} \]

F Anlamı
≈ 1 Grup ortalamaları, grup içi doğal farklılığın beklettiği kadar farklı → şansla açıklanabilir
≫ 1 Grup ortalamaları, doğal farklılığın açıklayabileceğinden çok daha farklı → gerçek fark olası

F’yi değiştiren iki şey

Örneğin sonucu

Kaynak Kareler toplamı sd Kareler ortalaması F p
Gruplar arası 203,3 2 101,7 8,36 0,005
Grup içi 146,0 12 12,2
Toplam 349,3 14

F = KO gruplar arası / KO grup içi = 101,7 / 12,2 ≈ 8,36 (yuvarlanmamış kareler ortalamalarıyla; KO: kareler ortalaması)

F(2, 12) = 8,36, p = 0,005 → H0 reddedilir.

Etki büyüklüğü: η²

\[ \eta^2 = \frac{\text{gruplar arası kareler toplamı}}{\text{toplam kareler toplamı}} = \frac{203{,}3}{349{,}3} \approx 0{,}58 \]

Puanlardaki toplam değişkenliğin yaklaşık %58’i yöntem farkıyla açıklanıyor.

Kaba yorum: 0,01 küçük · 0,06 orta · 0,14 büyük

Varsayımlar

Varsayım Kontrol Bozulursa
Bağımsızlık Araştırma deseni: her kişi tek grupta Tekrarlı ölçümler ANOVA (vize sonrası); kümeli veri bu dersin kapsamı dışında
Normallik Gruplardaki puanların / artıkların Q–Q grafiği Büyük örneklemde dayanıklı; küçükte dikkat
Varyans eşitliği Grup SD’leri, Levene testi Welch ANOVA

Ölçüt 11. notla aynı: Welch baştan güvenli seçim; SD’ler ve Levene varyansların benzer olduğunu gösteriyorsa klasik tablo da kullanılabilir, şüphede Welch.

Bu örnekte grup SD’leri: 4,1 · 3,1 · 3,2 → benzer.

Bu veride Welch F(2; 7,89) = 7,13, p = 0,017 · Fisher F(2, 12) = 8,36, p = 0,005 → aynı karar.

jamovi’de tek yönlü ANOVA

ANOVA → One-Way ANOVA

  • Dependent Variables: puan · Grouping Variable: yöntem
  • Variances: Don’t assume equal (Welch’s) / Assume equal (Fisher’s)
  • Additional Statistics: Descriptives table, Descriptives plots
  • Assumption Checks: Homogeneity, Normality, Q–Q plot
  • Post-Hoc Tests: sonraki notta

Etki büyüklüğü için: ANOVA → ANOVA (Effect Size: η²)

Görsel yer tutucu: ANOVA çıktısı

Tür: ekran görüntüsü · Gösterdiği: jamovi One-Way ANOVA çıktısı (Welch ve Fisher satırları; F, df1, df2, p), grup betimsel istatistikleri, Levene tablosu ve ortalama + güven aralığı grafiği · Öğrencinin görmesi gereken: F ve iki serbestlik derecesinin yeri; Welch satırında df2’nin ondalıklı olması.

Raporlamak

Çalışma yönteminin sınav puanı üzerindeki etkisi tek yönlü varyans analiziyle incelendi. Yöntemler arasında anlamlı bir fark bulundu, F(2, 12) = 8,36, p = 0,005, η² = 0,58. Ortalama puanlar soru çözme grubunda en yüksek (M = 74,0, SD = 3,1), özet çıkarma grubunda en düşüktü (M = 65,0, SD = 4,1); tekrar okuma grubu ortadaydı (M = 70,0, SD = 3,2).

Karar soruları

  1. Dört grubu karşılaştıran bir araştırmacı bütün çiftleri t-testiyle karşılaştırıyor. Kaç test yapar ve sorun ne?
  2. F = 0,9 çıktı. Ne söyleyebilirsiniz?
  3. ANOVA anlamlı çıktı. “Üç yöntem birbirinden farklıdır” demek doğru mu?
  4. Aynı 20 öğrenci üç farklı ortamda (sessiz, müzikli, kalabalık) test ediliyor. Bu notun ANOVA’sı uygun mu?

Bu nottan kalanlar

  • Çok sayıda t-testi Tip I hatayı şişirir; ANOVA bütün grupları tek testte karşılaştırır.
  • H0: bütün ortalamalar eşit; H1: en az biri farklı.
  • F = gruplar arası / grup içi değişkenlik; ≈ 1 şans, ≫ 1 gerçek fark olası.
  • η²: toplam değişkenliğin grup farkıyla açıklanan oranı.
  • Varsayımlar: bağımsızlık, normallik, varyans eşitliği (şüphede Welch ANOVA).
  • Anlamlı F hangi grupların farklı olduğunu söylemez.

Bu notta ele alınmayanlar: Kareler toplamının elle hesabı; iki yönlü ve tekrarlı ölçümler ANOVA (vize sonrası); parametrik olmayan alternatif (Kruskal–Wallis) yalnızca adıyla.

Sıradaki konu: Fark var; ama nerede?