Veriyi Yazılıma Taşımak: Veri Sözlüğü

PSİ 303 — Davranışsal İstatistik için Yazılım Uygulamaları

Öğr. Gör. Oktay Cesur

2026-10-19

Bir yıl sonra açılan dosya

id s1 s2 s3 s4
1 2 21 1 999
2 1 19 3 14
3 2 99 2 22
  • s1 sütunundaki 1 ve 2 ne demek?
  • s3’teki 3, 1’den “fazla” mı?
  • 99 ve 999 gerçek değerler mi?

Veri sözlüğü nedir?

Veri sözlüğü: Veri dosyasındaki her değişkenin ne olduğunu, hangi değerleri alabileceğini ve bu değerlerin ne anlama geldiğini kaydeden tanım listesi.

Her değişken için en az:

Alan Soru
Ad Dosyada sütunun adı ne?
Açıklama Hangi soru, hangi ölçüm?
Değerler ve etiketler Hangi değerleri alabilir, kodlar ne demek?
Ölçme düzeyi Nominal, sıralı, aralık, oran?
Birim Saat mi, dakika mı, puan mı?
Eksik değer Eksik bilgi nasıl kaydedildi?

Veri sözlüğü: kimlik ve demografi

Ad Açıklama Değerler Birim Düzey (jamovi) Eksik
kod Katılımcı kimliği K01, K02, … — ID —
cinsiyet Beyan edilen cinsiyet 1 = Kadın, 2 = Erkek, 3 = Diğer/Belirtmek istemiyor — Nominal 99
yas Yaş 17–60 yıl Continuous (oran) 99

Veri sözlüğü: yurt, çalışma ve kaygı

Ad Açıklama Değerler Birim Düzey (jamovi) Eksik
yurt Kalınan yurt binası 1 = A blok, 2 = B blok, 3 = C blok — Nominal 99
calisma Bu hafta ders çalışma 0–80 saat Continuous (oran) 999
kaygi Sınav kaygısı ölçeği toplam puanı 10–50 puan Continuous (aralık) 999

Eksik kodu, olası aralığın dışında ve gerçek değer sanılmayacak kadar uçta seçilir.

Değişken adları

Kötü Neden? Daha iyi
s1, s2, s3 Anlamı yok cinsiyet, yas, yurt
Bu hafta kaç saat çalıştınız Uzun, boşluklu calisma
kaygı puanı (son) Boşluk ve parantez kaygi_son
v1 Hangi ölçüm? kaygi_t1

Kısa, anlamlı, boşluksuz; Türkçe karakter ve özel işaretten kaçınmak dosyanın başka programlarda sorunsuz açılmasını sağlar.

Değer etiketleri: kodun anlamı

Cinsiyet, iki araştırma asistanının ayrı ayrı girdiği iki dosyada:

Dosya A Dosya B
1 Kadın 1 Erkek
2 Erkek 2 Kadın

İki dosya etiketlere bakılmadan birleştirilirse ne olur?

Eksik değer: boş mu, kod mu?

Altı katılımcının kaygı puanı; biri cevap vermemiş ve 999 yazılmış:

20 · 25 · 30 · 999 · 22 · 28

Ortalama
999 gerçek değer sanılırsa 1124 / 6 ≈ 187,3
999 eksik olarak tanımlanırsa 125 / 5 = 25,0

Bir sütunda tek bilgi

Sorunlu giriş Sorun Doğrusu
“6 saat” Sayı metne dönüştü 6 (birim sözlükte)
“20 / kadın” İki değişken tek sütunda yas = 20, cinsiyet = 1
“yaklaşık 5” Sayı değil 5 (ya da eksik + not)
6,5 ile 6.5 karışık Ondalık ayırıcı tutarsız Tek biçim

jamovi’de değişken tanımlamak

Her sütun için Setup panelinde:

  • Ad ve açıklama
  • Ölçme düzeyi: Nominal · Ordinal · Continuous · ID
  • Veri türü: Integer · Decimal · Text
  • Düzeyler (levels): kodlara etiket verme
  • Eksik değerler: örneğin == 99

Görsel yer tutucu: jamovi Setup paneli

Tür: açıklamalı ekran görüntüsü · Gösterdiği: jamovi’de “cinsiyet” değişkeninin Setup paneli; ölçme düzeyi Nominal seçili, 1/2/3 kodlarının etiketleri girilmiş, eksik değer alanında == 99 · Öğrencinin görmesi gereken: Sözlükteki her satırın yazılımda nereye girildiği.

SPSS’te aynı tanımlar

Variable View ekranında her satır bir değişken:

SPSS sütunu Sözlükteki karşılığı
Name Ad
Label Açıklama
Values Değer etiketleri
Missing Eksik değer kodları
Measure Ölçme düzeyi (Nominal, Ordinal, Scale)

Görsel yer tutucu: SPSS Variable View

Tür: ekran görüntüsü · Gösterdiği: Sözlük örneğindeki altı değişkenin SPSS Variable View’da tanımlanmış hâli; Values penceresi cinsiyet için açık · Öğrencinin görmesi gereken: Aynı sözlüğün iki yazılımda aynı alanlara karşılık geldiği.

Tekrarlı ölçümleri adlandırmak

Ortak kök + zaman eki: kaygi_t1, kaygi_t2, kaygi_t3

Sözlükte: t1 = başlangıç · t2 = 4. hafta · t3 = 8. hafta

Uygulama: kısa bir anket

İkinci notta kurduğumuz dört soruluk anketin (yaş, kardeş sayısı, çalışma saati, hazır mı) altı katılımcısını jamovi’ye girin. Bölüm sütunu herkeste aynı olduğu için girmeyin.

  1. Her soru için bir değişken adı seçin, açıklamasını yazın.
  2. “Hazır mı?” değişkenini 1/2 ile kodlayıp etiketleyin.
  3. Ölçme düzeylerini ayarlayın; kimlik (kod) sütununu ID olarak tanımlayın.
  4. K04’ün çalışma saatini bilinmiyor kabul edin, 999 girin ve eksik olarak tanımlayın.
  5. Çalışma saati ortalamasını (Analyses → Exploration → Descriptives) 999 tanımlanmadan ve tanımlandıktan sonra karşılaştırın.

Karar soruları

  1. Bir anketin “gelir” sorusunu yanıtlamayanlar için 0 girilmiş. Neden sorunlu?
  2. Bir araştırmacı terapi türünü 1–3 diye kodlamış ama değişkeni jamovi’de “Continuous” bırakmış. Yazılım bu sütun için ne hesaplamaya hazır olur ve bu neden yanıltır?
  3. Aynı veri dosyası üzerinde üç kişi çalışacak. Veri girişine başlamadan önce yapılacak ilk iş ne olmalı?

Bu nottan kalanlar

  • Veri sözlüğü, her değişkenin adını, anlamını, değerlerini, düzeyini, birimini ve eksik kodunu kaydeder.
  • Değer etiketleri olmadan kodların anlamı kaybolur; farklı kodlamalar sessizce birleşir.
  • Eksik kodu gerçek bir değerle karışmamalı ve yazılımda eksik olarak tanımlanmalıdır.
  • Bir hücrede tek bilgi; birim sözlükte, sayı hücrede.
  • jamovi’de Setup paneli, SPSS’te Variable View sözlüğün yazılımdaki yeridir.

Bu notta ele alınmayanlar: Eksik verinin analizde nasıl ele alınacağı (silme, tamamlama yöntemleri) bu dersin kapsamı dışındadır.

Sıradaki konu: Dosya şimdi kuruldu. İçindeki değerler doğru mu?