PSİ 303 — Davranışsal İstatistik için Yazılım Uygulamaları
Öğr. Gör. Oktay Cesur
2026-10-19
Kâğıt yığınından tabloya
Otuz öğrenci aynı formu doldurdu:
Yaşınız? · Kaç kardeşiniz var? · Bu hafta kaç saat ders çalıştınız? · Sınava kendinizi hazır hissediyor musunuz?
Otuz ayrı kâğıt masada duruyor.
“Hazır hissedenler daha çok mu çalışmış?”
Bu soruyu kâğıtları tek tek çevirerek cevaplamak mümkün mü?
Aynı sorular, ortak bir tablo
Tablonun bir satırı neyi anlatır?
Kod
Yaş
Kardeş sayısı
Çalışma (saat)
Hazır mı?
K01
20
1
6,5
Evet
K02
22
3
2
Hayır
K03
21
0
9
Evet
Her satır, bir öğrencinin bütün cevaplarını taşıyor.
Gözlem birimi: Verinin hakkında toplandığı birim; tablonun her satırı bir gözlem birimidir.
Tablonun bir sütunu neyi anlatır?
Kod
Yaş
Kardeş sayısı
Çalışma (saat)
Hazır mı?
K01
20
1
6,5
Evet
K02
22
3
2
Hayır
K03
21
0
9
Evet
“Çalışma (saat)” sütunu: 6,5 · 2 · 9 → aynı soruya herkesin cevabı
K07 formu: yaş 22, kardeş sayısı 2, hazır Evet. Bu form tabloda nasıl bir satır olur?
Değişken: Gözlem birimleri arasında farklı değerler alabilen özellik; tablonun sütunları çoğunlukla birer değişkendir.
Değer: Bir gözlem biriminin bir değişkendeki karşılığı; tablonun her hücresi bir değerdir.
Hızlı okuma
Kod
Bölüm
Yaş
Kardeş sayısı
Çalışma (saat)
Hazır mı?
K01
Psikoloji
20
1
6,5
Evet
K02
Psikoloji
22
3
2
Hayır
K03
Psikoloji
21
0
9
Evet
K04
Psikoloji
20
2
4
Hayır
K05
Psikoloji
23
1
7,5
Evet
K06
Psikoloji
21
1
3
Hayır
Tabloda kaç gözlem, kaç değişken var?
“Kendini hazır hisseden” öğrencilerin çalışma saatlerine bakın. Ne fark ediyorsunuz?
Kod sütunu: kimin satırı?
K01, K02… isim yerine kimlik kodu
Satırı formla, ikinci ölçümle ya da başka bir dosyayla eşleştirmeye yarar
Bir özellik değildir, analiz edilmez
Kod 1, 2, 3 gibi sayılar olsa da ortalaması hiçbir şey anlatmaz.
Herkes aynıysa değişken var mı?
Tablodaki “Bölüm” sütunu: altı kişi, hepsi Psikoloji.
Bu veri içinde bölüm değişmiyor → bu tablo için bir değişken gibi davranmaz.
Aynı sütun, üç bölümden öğrencilerin olduğu bir tabloda gerçek bir değişkendir.
Satır her zaman bir kişi mi?
Araştırma
Bir satır
Neden?
Öğrenci anketi
Bir öğrenci
Bilgi kişiler hakkında
Klinik seans kayıtları
Bir seans
Her seansın süresi, tarihi, danışanın (terapiye gelen kişinin) o günkü puanı ayrı
Okullar arası karşılaştırma
Bir okul
Okulun öğrenci sayısı, başarı ortalaması, bulunduğu ilçe
İki hafta günlük tutma çalışması
Bir kişinin bir günü
Her gün için ayrı ruh hâli ve uyku kaydı
Aynı kişi, üç ölçüm: iki yazım
Bir gevşeme programında kaygı (bir ölçekten alınan puan; büyük sayı daha çok kaygı) üç kez ölçülüyor: başta, 4. haftada, 8. haftada.
Geniş yazım: bir satır = bir kişi
Kod
Başta
4. hafta
8. hafta
K01
32
27
21
K02
28
26
25
Uzun yazım: bir satır = bir ölçüm
Kod
Zaman
Kaygı
K01
Başta
32
K01
4. hafta
27
K01
8. hafta
21
K02
Başta
28
…
…
…
Değişkenlerin türleri
Sütunlardaki bilgiler aynı türden değil:
Değişken
Örnek değerler
Ne tür bilgi?
Hazır mı?
Evet, Hayır
Bir kategori
Kardeş sayısı
0, 1, 2, 3
Bir miktar
Çalışma (saat)
6,5 · 2 · 9
Bir miktar
Kategorik değişken: Değerleri gruplar/sınıflar olan değişken.
Nicel değişken: Değerleri bir miktarı ya da büyüklüğü gösteren değişken.
Kategoriler sayıyla yazılınca
Kod
Hazır mı? (yazı)
Hazır mı? (kod)
K01
Evet
1
K02
Hayır
2
K03
Evet
1
1 ve 2 sayı görünüyor, ama hâlâ birer kategori etiketi.
Sütunda sayı olması, değişkeni nicel yapmaz.
Nicel değişkenin iki türü
Kesikli: sayarak elde edilir
Kardeş sayısı
Hafta içinde kaçırılan ders
Bir testteki doğru cevap sayısı
Ara değer yok: 2 ile 3 kardeş arası yok.
Sürekli: ölçerek elde edilir
Boy
Tepki süresi
Çalışma süresi
Her iki değer arasında başka bir değer olabilir.
Kayıt biçimi yanıltabilir
Durum
Görünüş
Gerçek tür
Yaş “20, 21, 22” diye tam sayı yazılmış
Kesikli gibi
Sürekli
Kardeş sayısının ortalaması 1,33 çıktı
Ondalıklı
Değişken hâlâ kesikli; ondalık olan özet
Puan 1–5 arası Likert maddesi
Küçük tam sayılar
Tartışmalı; sonraki notta
Sınıflandıralım
Aşağıdaki değişkenler kategorik mi, nicel mi? Nicelse kesikli mi, sürekli mi?
Bir uygulamaya günde kaç kez girildiği
Uyku süresi (saat)
Danışanın aldığı terapi türü (bilişsel davranışçı terapi, psikodinamik, şema)
Bir hafıza testinde hatırlanan kelime sayısı
Doğum yeri (il)
Ardışık iki kalp atışı arasındaki süre (milisaniye)
Medeni durum, 1–4 arası kodlanmış
Karar soruları
Bir araştırmacı “verimizde 240 satır var, demek ki 240 katılımcı” diyor. Hangi bilgiyi görmeden bu cümleyi kuramayız?
Bir çalışmada bütün katılımcılar 18 yaşında. Yaş sütunu bu veride ne işe yarar?
Bir öğrenci “kaygı düzeyi” sütununa düşük, orta, yüksek yazmış; bir başkası aynı soruyu 0–100 arası puanla ölçmüş. İki sütunun türü aynı mı?
Bu nottan kalanlar
Satır: gözlem birimi; kişi, seans, okul ya da gün olabilir.
Sütun: çoğunlukla bir değişken; hücre: değer.
Kod sütunu satırı tanımlar, analiz edilmez.
Kategorik değişken grup bildirir, nicel değişken miktar bildirir; nicel değişken kesikli (sayılan) ya da sürekli (ölçülen) olabilir.
Sütunda sayı görmek, değişkenin türünü söylemez.
Sütunda sayı görmek, o sayılarla her hesabı yapabileceğimiz anlamına gelmez. Kimlik kodlarının ortalaması anlamsızdı, çalışma saatlerinin ortalaması anlamlı; bir takımın forma numaraları ile boyları arasında da aynı fark var.
Sıradaki konu: Bir sütundaki sayılarla hangi hesaplar anlamlıdır?