Veriyi Analize Hazırlamak

PSİ 303 — Davranışsal İstatistik için Yazılım Uygulamaları

Öğr. Gör. Oktay Cesur

2026-10-19

Analize başlamadan önce

Yeni bir anketin ilk beş satırı (kaygı maddeleri 1–7 arası puanlanıyor):

kod yas sigara (adet/gün) calisma (haftalık ders çalışma, saat) kaygi_3
K01 20 0 12 5
K02 250 10 8 4
K03 21 5 6
K04 45 0 60 8
K05 19 2 6 3

Bu tablodaki hangi değerlere güvenebiliriz?

Dört farklı durum

Durum Örnek Ne demek?
Eksik K03’ün çalışma saati boş Bilgi yok
Geçerli sıfır K01: 0 sigara Bilgi var, değeri sıfır
Olanaksız 250 yaş; 1–7 maddede 8 Bu değer gerçek olamaz
Alışılmadık 45 yaş; haftada 60 saat Nadir, ama mümkün

Olanaksız değerleri bulmak

Her değişken için en küçük ve en büyük değere bakmak:

Değişken Olması gereken Veride min Veride max
yas 17–60 19 250
kaygi_3 1–7 3 8
calisma 0–80 6 60

Görsel yer tutucu: Aralık kontrolü çıktısı

Tür: ekran görüntüsü · Gösterdiği: jamovi’de Descriptives çıktısı; değişkenlerin minimum ve maksimum değerleri, aralık dışında kalan değerler vurgulu · Öğrencinin görmesi gereken: Olanaksız değeri bulmak için satır satır bakmak gerekmez; en küçük ve en büyük değer çoğu zaman yeter.

Olanaksız bir değerle ne yapılır?

  1. Kaynağa dön: Kâğıt form, çevrimiçi kayıt, ölçüm cihazı.
  2. Düzeltilebiliyorsa düzelt: 250 → formda “25” yazıyor.
  3. Düzeltilemiyorsa eksik yap: Gerçek değer bilinmiyor.
  4. Kaydet: Ne değişti, neden değişti?

Yapılmayacak olan: “Herhalde 25’tir” deyip tahminle düzeltmek.

Alışılmadık değer tek başına hata sayılmaz

Haftalık çalışma saati, 30 öğrenci:

  • 29 öğrenci 2 ile 20 saat arasında
  • 1 öğrenci 60 saat

60 saati silmek mi, korumak mı?

Ham veriyi korumak

Ham Veri (Hiç değiştirilmez) • Toplandığı ilk hâliyle saklanır • Üzerine asla doğrudan yazılmaz • Orijinal referans ve kanıttır Örn: anket_ham.csv (salt okunur) Kayıt Değişiklik Kaydı (İşlem ve düzeltme günlüğü) • Satır ve değişken: K02, yas • Eski → Yeni: 250 → 25 • Gerekçe: Kaynağa dönüldü, formda “25” yazıyor Her düzeltme geri izlenebilir Aktarım Çalışma Dosyası (Analiz bununla yapılır) • Düzeltilmiş geçerli değerler • Yeni değişkenler (ters, toplam) • Analize giren güvenli kopya Örn: anket_calisma.omv / .sav Temel İlke: Ham veriye asla doğrudan yazılmaz; tüm düzeltmeler kayıt üzerinden çalışma dosyasına yansıtılır.
  • Ham veri: Toplandığı gibi; asla üzerine yazılmaz.
  • Çalışma dosyası: Düzeltmeler ve yeni değişkenler burada.
  • Değişiklik kaydı: Neyin, neden değiştiği.

Ölçek puanı: maddelerden tek bir sayıya

Başka bir araştırmadaki dört maddelik yalnızlık ölçeği (1 = Hiç katılmıyorum … 5 = Tamamen katılıyorum):

  1. Kendimi yalnız hissediyorum.
  2. Zor bir anımda yanımda olacak insanlar var.
  3. Kendimi çevremden kopuk hissediyorum.
  4. İstediğimde konuşabileceğim birilerine ulaşabilirim.

2 ve 4, yalnızlığın karşı yönünü anlatan ters maddelerdir.

Dört cevabı toplayıp “yalnızlık puanı” diyebilir miyiz?

Ters puanlama

1–5 arası bir maddede: ters puan = 6 − ham puan

Ham 1 2 3 4 5
Ters 5 4 3 2 1

Genel kural: ters puan = (en küçük + en büyük) − ham puan

1–7’lik maddede: 8 − ham puan (2 → 6) · 0–4’lük maddede: 4 − ham puan (1 → 3)

Bir katılımcının puanı

K01’in cevapları: madde_1 = 4 · madde_2 = 2 · madde_3 = 5 · madde_4 = 1

m1 m2 (ters) m3 m4 (ters) Toplam
Çevirmeden 4 2 5 1 12
Doğru 4 6 − 2 = 4 5 6 − 1 = 5 18

Puan aralığı: 4–20

Ters puanlama toplamı nasıl değiştirir?

Toplam puan mı, ortalama puan mı?

Toplam Ortalama
K01 18 (4–20) 4,5 (1–5)
Yorum kolaylığı Ölçeğe özgü aralık Madde ölçeğiyle aynı: “katılıyorum” civarı

Tam cevaplı kayıtlarda ikisi katılımcıları aynı sıraya koyar; ölçeğin yönergesi hangisini söylüyorsa o kullanılır.

Aynı yanıt aralığında: 4 maddede toplam 18 ile 6 maddede toplam 27 farklı görünür; ikisinin ortalaması da 4,5’tir.

Yazılımda ters puanlama ve toplam

jamovi: Yeni bir hesaplanmış değişken (Computed variable)

  • m2_ters = 6 - m2
  • m4_ters = 6 - m4
  • yalnizlik_toplam = m1 + m2_ters + m3 + m4_ters (aralık 4–20)
  • yalnizlik_ort = (m1 + m2_ters + m3 + m4_ters) / 4 (aralık 1–5)

K01 için yazılımın 18 ve 4,5 vermesi beklenir; elle bulduğumuzla karşılaştırırız. Türetilen her değişken veri sözlüğüne eklenir.

Bu formüller tam cevaplı kayıtlar içindir; boş bırakılan madde 0 sayılmaz (toplamı yapay düşürür).

SPSS: Transform → Compute Variable (ya da Recode into Different Variables)

Görsel yer tutucu: Hesaplanmış değişken

Tür: ekran görüntüsü · Gösterdiği: jamovi’de “m2_ters” hesaplanmış değişkeninin formül alanı (6 - m2) ve veri tablosunda m2 ile m2_ters sütunlarının yan yana görünümü · Öğrencinin görmesi gereken: Orijinal madde yerinde duruyor; ters puan yeni bir sütunda.

Veriyi yönetmek: gözlem seçmek

sigara > 0 koşulu, yalnız sigara içenleri seçer:

K02 · K03 · K05 → 3 gözlem

Filtre, alt grupla çalışma kararıdır; olanaksız değeri düzeltme kararı değildir.

Filtre satırları koruyor mu?

Yazılım Koşula uymayan satırlar
jamovi, Data → Filters Gri görünür; analiz dışındadır, silinmez
SPSS, Data → Select Cases → Filter out unselected cases Korunur, analiz dışındadır
SPSS, Delete unselected cases Silinir

Veriyi yönetmek: dosyaları birleştirmek

Ortak kimlik koduyla iki dosyayı yan yana eşleştirmek:

kod kaygi_t1 kod kaygi_t2
K01 32 K01 27
K02 28 K02 26
K03 25 K04 22
K04 30 K05 20
K05 27

K03 ikinci dosyada yer almadığı için birleşmiş tabloda kaygi_t2 hücresi eksik kalır.

  • Yan yana eşleştirme: kimlik kodu anahtar değişken seçilir.
  • Alt alta ekleme: farklı kişilerin satırlarını alt alta ekler; kimlikle eşleştirmenin yerine geçmez.
  • Sınırlılıklar: Kimlik kodları iki dosyada aynı kişiyi göstermeli ve aynı biçimde yazılmış olmalıdır (K3 ve K03 iki ayrı satır olur); sözlükleri uyuşmayan iki dosya sessizce bozuk veri üretir.

Karar soruları

  1. Bir anketteki “bu ay kaç kez spor yaptınız?” sorusunu boş bırakanlara araştırmacı 0 girmiş. Ne olur?
  2. 1–7 arası puanlanan bir ölçekte ters maddeler 6 − ham puan formülüyle çevrilmiş. Hangi değerler bozulur?
  3. Bir katılımcının tepki süresi diğerlerinin yaklaşık üç katı. Analizden çıkarmak için hangi bilgiye ihtiyacınız var?

Bu nottan kalanlar

  • Eksik, geçerli sıfır, olanaksız ve alışılmadık değerler farklı kararlar gerektirir.
  • Olanaksız değer: kaynağa dön, düzelt ya da eksik yap; tahminle doldurma.
  • Alışılmadık değer yalnızca alışılmadık olduğu için silinmez; olanaksız değilse ve kayıtlı bir gerekçe yoksa veride kalır.
  • Ham veri korunur; her değişiklik kaydedilir.
  • Ters maddeler puanlamadan önce çevrilir: (en küçük + en büyük) − ham puan. Toplam ve ortalama puan yeni değişken olarak türetilir ve sözlüğe işlenir.
  • Gözlem seçimi satırları silmez, analizin dışında bırakır ve raporda belirtilir. Dosyalar kimlik koduyla birleştirilir; eşleşmeyen kayıtlar eksik kalır.

Sıradaki konu: Temiz veriye ilk kez bakalım: grafikler.