Ne Kadar Farklılar? Yayılım Ölçüleri

PSİ 303 — Davranışsal İstatistik için Yazılım Uygulamaları

Öğr. Gör. Oktay Cesur

2026-10-19

Aynı ortalama, iki sınıf

Beşer öğrencinin sınav notları:

Sınıf Notlar Ortalama
A 65 · 68 · 70 · 72 · 75 70
B 40 · 55 · 70 · 85 · 100 70

Ortalamaları aynı. Bu iki sınıf birbirine benziyor mu?

Ortalama (x̄ = 70) A Sınıfı Açıklık = 10 (65–75) 65 68 70 72 75 B Sınıfı Açıklık = 60 (40–100) 40 55 70 85 100 0 20 40 60 70 80 100 Sınav Notu

Grafiği okuyalım

  • Dar ve yüksek histogram → değerler birbirine yakın
  • Geniş ve basık histogram → değerler birbirinden uzak

Açıklık

Açıklık: En büyük değer − en küçük değer

Sınıf En küçük En büyük Açıklık
A 65 75 10
B 40 100 60

Kolay hesaplanır; ama yalnızca iki değere bakar.

Ortalamadan uzaklıklar

A sınıfı (ortalama 70):

Not 65 68 70 72 75 Toplam
Ortalamadan fark −5 −2 0 2 5 0
Farkın karesi 25 4 0 4 25 58

Farkların toplamı her zaman 0 → kareleri alırız.

Varyans ve standart sapma

\[ s^2 = \frac{\sum (x - \bar{x})^2}{n - 1} = \frac{58}{4} = 14{,}5 \qquad s = \sqrt{14{,}5} \approx 3{,}81 \]

Sınıf Varyans Standart sapma
A 14,5 3,81
B 562,5 23,72

Standart sapma: Uzaklıkların tipik büyüklüğü; verinin kendi biriminde.

Standart sapmayı okumak

Ortalaması aynı iki otobüs hattında beş günlük bekleme süreleri (dakika):

Hat Süreler Ortalama Standart sapma (SD)
1 10 · 10 · 11 · 9 · 10 10 0,7
2 2 · 18 · 5 · 15 · 10 10 6,7

Hangi hatta toplantıya geç kalma riskiniz daha yüksek?

Standart sapma burada öngörülebilirliği gösterir; küçük SD her zaman “iyi” anlamına gelmez.

Çeyrekler: veriyi dörde bölmek

On bir öğrencinin haftalık spor saatleri, sıralanmış:

2 · 3 · 4 · 5 · 6 · 7 · 8 · 9 · 10 · 12 · 25

Değer Anlamı
1. çeyrek (Q1) 4 Değerlerin yaklaşık dörtte biri bunun altında
Medyan (Q2) 7 Yarısı altında
3. çeyrek (Q3) 10 Yaklaşık dörtte üçü altında

Alt yarı: 2 · 3 · 4 · 5 · 6 → Q1 = 4; üst yarı: 8 · 9 · 10 · 12 · 25 → Q3 = 10.

Çeyrekler açıklığı (IQR): Q3 − Q1 = 10 − 4 = 6

Kutu grafiği

Alt uç 2 Q1 (%25) 4 Medyan (Q2) 7 Q3 (%75) 10 Üst bıyık 12 1,5 × IQR Sınırı (10 + 9 = 19) Uç değer adayı 25 Kutu: Ortadaki %50 (IQR = 10 − 4 = 6) Aynı veri noktalarının dağılımı (n = 11): 2 3 4 5 6 7 8 9 10 12 25 0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 26 Haftalık Spor Süresi (saat) Kutu ortadaki %50’yi, bıyıklar 1,5 × IQR içindeki değerleri (2 ve 12), ayrı nokta ise uç değeri (25) gösterir.
  • Kutu: Q1’den Q3’e, verinin yaklaşık ortadaki yarısı
  • Çizgi: medyan
  • Bıyıklar: kutudan en fazla 1,5 × IQR uzaktaki en uç değerler (örnekte üst sınır: 10 + 1,5 × 6 = 19 → 12 bıyık ucunda)
  • Noktalar: bu sınırın dışındaki değerler (25 uç değer adayı)

Uzun kutu yarısı veya bıyık, daha çok kişi demek değildir.

Grafiği okuyalım: iki sınıfın kutu grafiği

Ortak Medyan = 70 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 Sınav Notu En yüksek: 80 En düşük: 60 Dar kutu · Kısa bıyıklar C Sınıfı n = 30 · Küçük yayılım En yüksek: 94 En düşük sınır-içi: 36 Uç değer adayı (15) Geniş kutu · Uzun bıyıklar D Sınıfı n = 30 · Büyük yayılım

Okuma: “İki sınıfın medyanı benzer. C sınıfındaki notlar çok daha dar bir aralıkta toplanmış; D sınıfında ortadaki yarı bile geniş bir aralığa yayılıyor ve alt uçta diğerlerinden ayrılan bir öğrenci var.”

Hangi merkezle hangi yayılım?

Merkez Yayılım Ne zaman?
Ortalama Standart sapma Simetrik nicel veri, ölçek puanları
Medyan Çeyrekler açıklığı Bir yana uzayan nicel veri, uç değerler

Spor saatleri: M = 8,27 saat, SD = 6,33 saat · Mdn = 7 saat, IQR = 6 saat (yarıların ortası yöntemiyle)

Yazılımda yayılım ölçüleri

jamovi: Exploration → Descriptives → Dispersion: Std. deviation, Variance, Range, IQR; Percentile Values: Quartiles; Plots: Box plot

SPSS: Analyze → Descriptive Statistics → Explore (kutu grafiği dahil)

Görsel yer tutucu: Yayılım çıktısı

Tür: ekran görüntüsü · Gösterdiği: jamovi Descriptives tablosunda iki sınıf için ortalama, medyan, standart sapma, açıklık, IQR satırları ve altında yan yana iki kutu grafiği · Öğrencinin görmesi gereken: Tablodaki sayılar ile kutu grafiğindeki şekiller arasındaki karşılık.

Karar soruları

  1. İki grubun standart sapması 5 ve 15. Hangi grubun ortalaması daha yüksektir?
  2. Bir sınıfta herkes aynı notu almış. Standart sapma kaçtır?
  3. Gelir verisi için bir araştırmacı ortalama ve standart sapma raporlamış. Ne önerirsiniz?
  4. Bir kutu grafiğinde üç ayrı nokta görüyorsunuz. Bu üç kişiyi analizden çıkarmalı mısınız?

Bu nottan kalanlar

  • Açıklık en büyük − en küçüktür; iki uca bağlıdır.
  • Standart sapma uzaklıkların tipik büyüklüğüdür ve verinin kendi birimindedir; IQR ortadaki yarının genişliğidir ve uç değere dayanıklıdır. Kutu grafiği bu ikincisini, medyanla birlikte, uç değer adaylarını da göstererek çizer.
  • Ortalama ile SD, medyan ile IQR birlikte raporlanır.

Sıradaki konu: Ortası ve yayılımı aynı iki dağılım hâlâ farklı olabilir mi? Dağılımın biçimi.