LLM - Modern Dönem

BİM444 — Hafta 12 · Part 2

Öğr. Gör. Oktay Cesur

2026-04-20

Büyük Dil Modelleri · Part 2

Part 2: Transformer Sonrası Dönem

Geçen bölümdeki açık problem:

RNN ve erken sinir ağları uzun bağlam ve ölçekli eğitimde zorlanıyordu.

Bugünkü soru

Dil modeli nasıl genel amaçlı bir yapay zekâ arayüzüne dönüştü?

Geçen Bölümün Açık Problemi

Kısa bağlamdan uzun bağlama

n-gram: kısa pencere
RNN / LSTM: teoride uzun bağlam
Pratikte: eğitim zor, bellek sınırlı
Embedding: daha iyi temsil, ama tek başına yeterli değil

Geçiş sorusu

Model tüm bağlamı daha doğrudan görebilse ne olur?

Seq2seq: Çeviri İçin Genel Çerçeve

Girdi dizisi → çıktı dizisi

Encoder: kaynak cümleyi temsile çevirir
Decoder: hedef cümleyi üretir
Makine çevirisi için genel bir sinir ağı çerçevesi sundu

Tıkanma

Tüm girdi bilgisi tek bir temsile sıkıştırılıyordu.

Seq2seq yaklaşımı, özellikle makine çevirisi için güçlü bir çerçeve sundu. Encoder kaynak cümleyi okur ve bir temsil üretir; decoder ise bu temsile bakarak hedef dilde cümleyi adım adım oluşturur. Bu fikir, “bir diziyi başka bir diziye dönüştürme” problemlerini ortak bir çatı altında topladı.

Ancak erken seq2seq modellerinde önemli bir sıkışma vardı. Kaynak cümlenin bütün bilgisi tek bir vektöre veya sınırlı bir temsile aktarılıyordu. Kısa cümlelerde bu kabul edilebilir olabilir; fakat uzun cümlelerde baştaki ayrıntılar kaybolabiliyordu.

Bunu çeviri sezgisiyle düşünelim. Bir cümleyi çevirdiğimizde bütün cümleyi bir kez okuyup zihnimizde tek bir özet tutmayız. Hedef dilde belirli bir kelimeyi yazarken kaynak cümlenin ilgili kısmına tekrar bakarız. Attention bu sezgiyi modele taşır.

Attention: Tek Vektöre Sıkıştırma Sorununu Gevşetmek

Sabit bellek → dinamik odak

Decoder, girdinin ilgili parçalarına bakabilir
Her üretim adımında farklı kelimelere odaklanabilir
Uzun cümlelerde bilgi kaybı azalır

Çeviri sezgisi

Bir kelimeyi çevirirken tüm cümleye değil, ilgili bölgeye bakarız.

Attention mekanizmasının ana fikri basittir: Decoder her adımda yalnızca tek bir sıkıştırılmış temsile güvenmek zorunda kalmaz. Bunun yerine kaynak cümlenin farklı parçalarına farklı ağırlıklarla bakabilir. Yani model, “şu anda hangi kelimeler daha önemli?” sorusuna her üretim adımında yeniden cevap verir.

Bu, özellikle çeviride çok doğaldır. Türkçeden İngilizceye çeviri yaparken bir fiili üretirken cümlenin sonuna, özneyi üretirken cümlenin başına bakmanız gerekebilir. Attention, modelin bu tür değişen odakları öğrenmesini sağlar.

Buradaki kritik değişim, belleğin sabit bir özet olmaktan çıkmasıdır. Model artık tüm girdiyi tek bir şişeye doldurmak yerine, ihtiyaç duyduğu anda ilgili parçaya erişebilir. Transformer bu fikri daha ileri taşıyacaktır.

Transformer: RNN’siz Sekans Modelleme

Mimari kırılma

Attention ana mekanizma hâline gelir
Tüm token’lar birbirleriyle ilişki kurabilir
Sıralı işleme bağımlılığı azalır
Paralel eğitim kolaylaşır

Sonuç

Transformer, modern LLM çizgisinin mimari temelidir.

Transformer’ın en önemli hamlesi, sekans modellemeyi RNN’e bağımlı olmaktan çıkarmasıdır. RNN’de bilgi bir adımdan diğerine sırayla taşınır. Transformer’da ise cümledeki token’lar birbirleriyle attention üzerinden doğrudan ilişki kurabilir.

Bu, iki açıdan büyük fark yaratır. Birincisi, uzun mesafeli ilişkiler daha erişilebilir hâle gelir. Cümlenin başındaki bir kelime ile sonundaki bir kelime arasında bilgi taşımak için çok sayıda ara adımdan geçmek gerekmez. İkincisi, eğitim daha paralel yapılabilir; çünkü model her token’ı tamamen sırayla işlemek zorunda değildir.

Bu yüzden Transformer yalnızca “daha iyi bir RNN” değildir. Erken sinir ağı NLP’sinin uzun bağlam ve ölçekli eğitim sorunlarına farklı bir hesaplama düzeni öneren mimari kırılmadır.

Transformer Neyi Değiştirdi?

Ölçeklenebilir öğrenme

Büyük veriyle daha iyi çalıştı
Paralel eğitim kapasitesini artırdı
Uzun bağlam ilişkilerini daha kullanılabilir kıldı
Büyük ölçekli ön-eğitimin temelini attı

Kritik sonuç

Daha büyük modelleri eğitmek pratik olarak mümkün hâle geldi.

Transformer’ın etkisini yalnızca doğruluk artışı olarak okumamak gerekir. Asıl fark, ölçeklenebilirliktir. Model mimarisi büyük veri ve güçlü hesaplama altyapısıyla daha uyumlu çalıştı. Bu da NLP’de “daha büyük model, daha büyük veri, daha uzun eğitim” çizgisini pratik hâle getirdi.

RNN tabanlı yaklaşımlar uzun dizilerde ve büyük ölçekli eğitimde zorlanırken, Transformer daha paralel eğitilebildi. Bu, akademik bir ayrıntı gibi görünebilir; fakat modern LLM’lerin ortaya çıkması için belirleyicidir. Çünkü milyarlarca kelimeyle eğitim yapacaksanız, modelin yalnızca teorik olarak güçlü olması yetmez; büyük ölçekte eğitilebilir olması gerekir.

Bu nedenle Transformer, ön-eğitim paradigmasının üzerinde yükselebileceği zemini hazırladı. Bir sonraki adımda artık tek görev için model eğitmek yerine, çok büyük metin üzerinde genel bir dil modeli eğitmek mümkün hâle geldi.

Pretraining Paradigması

Eski yaklaşım

Bir görev → bir veri seti → bir model

Yeni yaklaşım

Büyük metin üzerinde genel model eğit
sonra göreve uyarla veya prompt ile kullan

Neden önemli?

Dil bilgisi, dünya bilgisi ve görev örüntüleri tek modelde birikir.

Klasik NLP’de her görev için ayrı bir model eğitmek yaygındı. Duygu analizi için başka model, adlandırılmış varlık tanıma için başka model, çeviri için başka model kurulurdu. Bu yaklaşım işe yarar; fakat her görev için veri toplama, etiketleme ve model tasarlama gerektirir.

Pretraining paradigması bu düzeni değiştirdi. Önce büyük ve genel bir metin koleksiyonu üzerinde dil modeli eğitilir. Model bu aşamada belirli bir ders görevi çözmez; dildeki örüntüleri, kavram ilişkilerini, biçimsel yapıları ve sık karşılaşılan bilgi parçalarını öğrenir. Sonra bu model belirli görevlere uyarlanabilir veya doğrudan prompt ile kullanılabilir.

Bu değişim önemlidir çünkü bilgi tek tek görev modellerine dağılmak yerine büyük bir temel modelde birikmeye başlar. Modern LLM’lerin çok farklı görevlerde kullanılabilmesinin arkasında bu genel ön-eğitim mantığı vardır.

GPT ve BERT: İki Farklı Yön

Aynı Transformer ailesi, farklı hedef

Model çizgisi	Temel hedef	Güçlü olduğu yön
GPT	Sonraki token’ı üretmek	Metin üretimi
BERT	Maskelenmiş bağlamı anlamak	Dil anlama

Basit ayrım

GPT: üretim
BERT: anlama

Transformer sonrası dönemde iki önemli çizgi öne çıktı: GPT ve BERT. İkisi de Transformer ailesindendir; fakat eğitim hedefleri farklıdır. GPT tipi modeller soldan sağa ilerleyerek sonraki token’ı tahmin etmeye çalışır. Bu nedenle doğal olarak metin üretimi, tamamlama ve diyalog gibi işlerde güçlüdür.

BERT tipi modeller ise cümlede bazı kelimeleri gizleyip bağlama bakarak bunları tahmin etmeye çalışır. Model hem sağ hem sol bağlamı kullanarak metnin içindeki anlam ilişkilerini yakalar. Bu yüzden sınıflandırma, varlık tanıma, soru yanıtlama gibi “anlama” görevlerinde uzun süre çok etkili oldu.

Bu ayrım kesin bir duvar değildir; modern sistemlerde farklı fikirler birleşebilir. Ama öğrenciler için basit sezgi şudur: GPT çizgisi metin üretimine, BERT çizgisi bağlamsal anlamaya daha doğal yerleşmiştir.

Ölçeklenme: Model Büyüdükçe Ne Değişti?

Üç büyüme ekseni

Daha büyük model
Daha fazla veri
Daha fazla hesaplama

Ortaya çıkan davranışlar

Daha geniş görev kapsamı
Daha iyi örnekten genelleme
Few-shot ve in-context kullanım

Modern LLM döneminde en dikkat çekici değişimlerden biri ölçeklenmedir. Model boyutu büyüdü, eğitim verisi büyüdü ve kullanılan hesaplama kapasitesi büyüdü. Bu üç eksen birlikte ilerlediğinde modellerin yalnızca daha akıcı metin üretmediği, daha geniş görevlerde de kullanılabilir hâle geldiği görüldü.

Bu noktada dikkatli olmak gerekir: “Büyük model her zaman güvenilir modeldir” sonucu çıkmaz. Fakat büyük ölçek, bazı yeteneklerin daha görünür olmasını sağladı. Model örneklerden kalıp çıkarabilir, yeni bir görevi prompt içinde verilen birkaç örnekle anlayabilir ve daha önce ayrı model gerektiren birçok işi aynı arayüz üzerinden yapabilir.

Bu davranışlar, LLM’leri klasik NLP araçlarından ayıran ana farklardan biridir. Model artık yalnızca önceden belirlenmiş bir sınıflandırıcı değil; doğal dille yönlendirilebilen genel bir işlem katmanı gibi davranmaya başlar.

In-Context Learning

Prompt içindeki örnekten görev çıkarma

Modelin ağırlıkları değişmez.
Örnekler bağlamın içinde verilir.

Paris  → France
Berlin → Germany
Ankara → ?

Beklenen çıktı

Turkey

In-context learning, modelin prompt içinde verilen örneklerden görevin ne olduğunu çıkarmasıdır. Burada model yeniden eğitilmez; ağırlıkları güncellenmez. Yalnızca bağlamda birkaç örnek görür ve aynı örüntüyü yeni girdiye uygular.

Basit örnekte Paris’in Fransa’ya, Berlin’in Almanya’ya eşlendiğini görüyoruz. Model buradan görevin “başkentten ülkeye gitmek” olduğunu çıkarır ve Ankara için Türkiye cevabını üretir. Bu, klasik makine öğrenmesindeki eğitim mantığından farklıdır; çünkü örnekler eğitim seti değil, çalışma anındaki bağlamdır.

Bu özellik LLM kullanımını çok esnek hâle getirir. Kullanıcı, görevi doğal dille tarif edebilir veya birkaç örnekle gösterebilir. Ancak bu aynı zamanda hassas bir kullanım alanıdır; verilen örneklerin sırası, biçimi ve belirsizliği model çıktısını etkileyebilir.

Instruction Tuning ve Alignment

Yeteneği kullanıcı davranışına çevirmek

Ön-eğitimli model metin tahmin eder
Kullanıcı asistanı yönerge takip etmelidir
Capability: neyi yapabilir?
Alignment: nasıl davranmalı?

Yüksek seviye fikir

İnsan geri bildirimiyle daha yararlı ve kontrollü davranış öğrenilir.

Ön-eğitimli bir dil modeli temelde metin tahmin etmeyi öğrenir. Bu, güçlü bir yetenektir; fakat doğrudan kullanıcıya dönük bir asistan davranışı değildir. Kullanıcı “şunu özetle” dediğinde modelin yalnızca olası metin devamını üretmesi değil, yönergeyi takip etmesi beklenir.

Instruction tuning bu farkı azaltır. Modele çeşitli yönergeler ve beklenen cevap biçimleri gösterilir. Böylece model, doğal dilde verilen talimatlara daha uygun cevaplar üretmeyi öğrenir. Alignment ise daha geniş bir sorudur: Model yalnızca yetenekli mi, yoksa güvenli, yararlı ve kontrol edilebilir biçimde mi davranıyor?

İnsan geri bildirimi burada yüksek seviyede önemli rol oynar. İnsanlar hangi cevapların daha yararlı, daha uygun veya daha güvenli olduğunu değerlendirir; sistem bu tercihleri öğrenmeye çalışır. Bu yüzden modern asistanlar yalnızca büyük ön-eğitimli modeller değil, kullanıcıyla etkileşim için ayrıca hizalanmış sistemlerdir.

Prompting: Modeli Kullanma Katmanı

Modeli yönlendirme biçimleri

Açık yönerge
Örnekler
Rol ve bağlam
Adım adım isteme

Kritik ayrım

Prompting, model eğitimi değildir.

Prompting, eğitilmiş bir modeli kullanma katmanıdır. Kullanıcı modele ne istediğini, hangi bağlamda çalışacağını ve cevabın nasıl görünmesi gerektiğini doğal dille belirtir. Bu bazen tek cümlelik açık bir yönerge olabilir; bazen birkaç örnekle görevin gösterilmesi olabilir.

Rol ve bağlam vermek de yaygın bir kullanım biçimidir. Örneğin “bir lise öğrencisine anlatır gibi açıkla” veya “bu metni akademik özet olarak düzenle” gibi ifadeler modelin cevap biçimini etkiler. Adım adım isteme ise karmaşık problemlerde modelin ara düşünce yapısını daha düzenli kurmasına yardım edebilir.

Ama prompting eğitim değildir. Modelin ağırlıkları değişmez; yalnızca o çalışma anında verilen bağlam değişir. Bu ayrımı yapmak önemlidir, çünkü prompt ile geçici davranış yönlendirilir; kalıcı model uyarlaması için farklı yöntemler gerekir.

RAG: Model + Dış Bilgi

Problem

Modelin bilgisi eksik, eski veya hatalı olabilir.

Çözüm

İlgili belgeleri getir
cevabı bu belgelerle üret

Basit tanım

RAG = LLM + arama / doküman sistemi

LLM’ler eğitim sırasında gördükleri veriden örüntüler öğrenir. Fakat bu bilgi güncel olmayabilir, eksik olabilir veya belirli bir kurumun özel belgelerini içermeyebilir. Ayrıca model bazen emin görünerek yanlış bilgi üretebilir. Bu, modern LLM sistemlerinin en temel güvenilirlik sorunlarından biridir.

RAG yaklaşımı bu sorunu modelin içine her bilgiyi koymaya çalışarak değil, dış bilgiyle çalışarak ele alır. Kullanıcı soru sorduğunda sistem önce ilgili dokümanları arar veya getirir. Sonra LLM bu belgeleri bağlam olarak kullanarak cevap üretir.

Bunu “LLM + arama sistemi” gibi düşünebiliriz. Model dil üretimi ve sentez yapar; doküman sistemi ise güncel veya kuruma özel bilgi sağlar. Böylece modelin yalnızca belleğine güvenmek yerine, cevap üretimi somut kaynak bağlamına bağlanır.

LoRA ve Ucuz Uyarlama

Problem

Büyük modeli tamamen fine-tune etmek pahalıdır.

LoRA fikri

Ana modeli büyük ölçüde sabit tut
küçük eğitilebilir ekler öğren

Sonuç

Daha düşük maliyetle görev veya domain uyarlaması yapılabilir.

Büyük bir LLM’i tamamen yeniden eğitmek veya tüm parametreleriyle fine-tune etmek yüksek maliyetlidir. Hem güçlü donanım ister hem de eğitim ve saklama maliyetini artırır. Üstelik her küçük görev için modelin tamamını değiştirmek pratik değildir.

LoRA gibi yöntemler bu problemi daha ekonomik bir şekilde ele alır. Ana model büyük ölçüde sabit tutulur; modelin davranışını belirli bir göreve veya alana uyarlamak için küçük ek bileşenler eğitilir. Böylece tüm modeli taşımak yerine, daha küçük uyarlama parçalarıyla çalışmak mümkün olur.

Bu fikir özellikle kurum içi kullanım, belirli alan terminolojisi veya sınırlı veriyle uyarlama gereken durumlarda önemlidir. Ama yine de LoRA bir sihirli çözüm değildir; iyi veri, doğru değerlendirme ve kullanım amacının netliği hâlâ belirleyicidir.

Multimodal LLM

Metinden çoklu veriye genişleme

Görsel açıklama
Diyagram yorumlama
Ses ve konuşma işleme
Belge analizi

Ana fikir

Doğal dil, farklı veri türleri için ortak arayüz hâline gelir.

LLM çizgisi başlangıçta metin merkezliydi. Ancak modern sistemler yalnızca metinle sınırlı kalmadı; görüntü, ses, tablo, PDF ve karma belgelerle çalışabilen çok modlu yapılara doğru genişledi. Bu genişleme, modeli yalnızca metin üreticisi olmaktan çıkarır.

Örneğin bir görselin ne anlattığını açıklamak, bir diyagramdaki ilişkiyi yorumlamak veya uzun bir PDF belgesinden bilgi çıkarmak artık aynı doğal dil arayüzü üzerinden yapılabilir. Kullanıcı “bu grafikte ne görüyorsun?” veya “bu belgedeki ana riskleri çıkar” diyebilir.

Buradaki önemli kavramsal değişim şudur: Doğal dil, farklı veri türleriyle etkileşim kurmanın ortak arayüzüne dönüşür. Model yalnızca metin yazmaz; metin yoluyla farklı bilgi biçimleri arasında köprü kurar.

Modern LLM Bir Model Değil, Sistemdir

Sistem bileşenleri

Base model
Prompting
RAG
Araçlar
Alignment
Evaluation

Ana mesaj

Kullanıcıya görünen davranış, tek başına model ağırlıklarından gelmez.

Modern LLM uygulamalarını yalnızca “büyük bir model” olarak düşünmek eksik kalır. Kullanıcıya görünen davranış çoğu zaman bir sistemin sonucudur. Temel model vardır; ama bunun üzerine prompt tasarımı, dış bilgi getirme, araç kullanımı, güvenlik katmanları ve değerlendirme süreçleri eklenir.

Örneğin bir asistan güncel bir soruya cevap verirken önce arama yapabilir, sonra sonuçları özetleyebilir, sonra belirli güvenlik kurallarına göre cevabı biçimlendirebilir. Kullanıcı bunu tek bir cevap olarak görür; fakat arka planda model, veri erişimi ve kontrol mekanizmaları birlikte çalışır.

Bu yüzden LLM’leri değerlendirirken yalnızca model adını sormak yetmez. Hangi veriyle destekleniyor, hangi araçlara erişiyor, nasıl hizalanmış, hangi testlerden geçiyor ve hangi hatalarda durduruluyor gibi sistem soruları da gerekir.

Sınırlar ve Riskler

Yüksek kapasite ≠ yüksek güvenilirlik

Hallucination
Bias
Güncelliğini yitirmiş bilgi
Gizlilik ve veri güvenliği
Benchmark ve değerlendirme sorunları

Ana mesaj

Model daha yetenekli oldukça otomatik olarak daha güvenilir olmaz.

Modern LLM’ler etkileyici yetenekler gösterir; fakat bu yetenek güvenilirlik ile aynı şey değildir. Model yanlış bilgiyi akıcı biçimde üretebilir. Buna hallucination diyoruz. Cevap dilsel olarak ikna edici görünebilir, ama dayandığı bilgi hatalı olabilir.

Bias da önemli bir risktir. Eğitim verisindeki toplumsal önyargılar veya temsil dengesizlikleri model davranışına yansıyabilir. Güncelliğini yitirmiş bilgi, gizlilik ihlalleri ve kuruma özel verilerin yanlış kullanımı da pratik uygulamalarda ciddi sorunlar doğurur.

Ayrıca değerlendirme meselesi zordur. Bir benchmark’ta yüksek skor almak, gerçek dünyadaki tüm kullanım senaryolarında güvenilir davranış anlamına gelmez. Bu yüzden modern LLM sistemlerinde yetenek kadar doğrulama, izleme ve sınır koyma da önemlidir.

Hafta 12 Genel Sentez

Part 1

Kural → istatistik → temsil

Part 2

Attention → Transformer → ölçek → alignment → sistemler

Ana cümle

LLM’ler tek bir buluşun değil; temsil, mimari, veri, ölçek, hizalama ve sistem entegrasyonunun birleşimidir.

Hafta 12’nin tamamını tek bir çizgi olarak düşünürsek, ilk bölüm dil işleme tarihinde darboğazların nasıl değiştiğini gösterdi. Kurallar istisnalara takıldı, sembolik sistemler bilgi edinimi darboğazına takıldı, istatistiksel modeller kısa bağlam ve anlamsal körlük yaşadı, erken sinir ağları ise uzun bağlam ve ölçekli eğitimde zorlandı.

İkinci bölüm bu son sınırdan modern LLM’lere geçişi anlattı. Attention tek vektöre sıkıştırma sorununu gevşetti; Transformer attention’ı ana mekanizma yaparak ölçekli eğitimi kolaylaştırdı; pretraining genel modelleri mümkün kıldı; instruction tuning ve alignment bu modelleri kullanıcıya dönük asistanlara yaklaştırdı.

Sonuçta LLM’ler tek bir buluşla açıklanamaz. Onları mümkün kılan şey, temsil öğrenimi, mimari tasarım, büyük veri, hesaplama ölçeği, insan geri bildirimi, dış bilgi sistemleri ve değerlendirme süreçlerinin birlikte çalışmasıdır.