Skip to main content

PSİ 303 Davranışsal İstatistik için Yazılım Uygulamaları

Ders Notları

PSİ 303 dersi için araştırma sorusundan veriye, veri yapısı ve betimsel/çıkarımsal istatistiğe uzanan, araç-bağımsız planlanmış ders notları ve uygulamalar.

Dersin Amacı

Bu ders, bir araştırma sorusunu elde edilen veriyle ilişkilendirmeyi ve bu ilişkiyi uygun istatistiksel yöntemle sınamayı öğretir. Derse “elimizdeki veriyle ne söyleyebiliriz, hangi topluluğa ne kadar güvenle genelleyebiliriz?” sorusuyla başlıyoruz; ardından bir veri tablosunun nasıl kurulduğunu, hangi sütunun kimlik hangi sütunun ölçüm olduğunu ve ölçüm düzeyinin sonraki analiz kararını nasıl sınırladığını inceliyoruz. Dönemin geri kalanında betimsel istatistikler, hipotez testi mantığı, t-testleri, varyans analizi, korelasyon ve regresyon konuları aynı temel soru etrafında ele alınacaktır: veri, araştırma sorusunu yanıtlamaya yeterli mi, ve bu yanıt hangi sınırlar içinde geçerli?

Ders 2 saat teori + 1 saat uygulama biçimindedir. Uygulamalarda jamovi ana yol, IBM SPSS (resmî izlencenin aracı) eşdeğer alternatif yoldur; Excel ve JASP de kullanılabilir. Araç seçimi, bütün araçların aynı analizi ve çıktıyı sağladığı varsayımına dayanmaz — odak, veri, yöntem ve yorum arasındaki ilişkidir; yazılım menüsü ezberi hedef değildir.

Notları Nasıl Takip Etmelisiniz?

  1. Önce soruyu ve evreni netleştirin. Bir tabloya veya teste geçmeden önce hangi soruya, hangi topluluk hakkında cevap aradığınızı belirleyin.
  2. Betimleme ile çıkarımı ayırın. Elinizdeki veriden doğrudan doğrulanabilen bir ifade ile bütün evrene genellenen bir iddia aynı güvenilirlikte değildir.
  3. Değişkeni tanımadan hesaba geçmeyin. Bir sütunun kimlik mi değer mi, hangi ölçüm düzeyinde olduğunu bilmeden alınan her ortalama veya yapılan her test anlamsız olabilir.
  4. Yazılımın önerisini doğrulayın. jamovi veya SPSS’in otomatik önerdiği veri türü/ölçüm türü başlangıçtır, doğrulama değildir; veri sözlüğünüzle karşılaştırın.
  5. Sonucu doğrulayın. Bir analiz çalıştı diye doğru kabul etmeyin; küçük ve bilinen bir veri kümesinde sonucun beklentiyle örtüşüp örtüşmediğini kontrol edin.
  6. Konu bağlantılarını takip edin. Örneklem, ölçüm düzeyi, hipotez ve test seçimi birbirinden bağımsız başlıklar değildir; bir haftanın kararı sonraki haftanın önkoşuludur.
İpucuÖnerilen Çalışma Döngüsü

Araştırma sorusunu ve hedef evreni belirle → veriyi/tabloyu incele → betimleme mi çıkarım mı olduğunu ayır → uygun yöntemi seç → yazılımda uygula → çıktıyı APA formatında yorumla → sınırlılığı belirt.

İstatistikte doğru hesaplama kadar, bu yöntemin bu araştırma sorusu için neden gerektiğini açıklayabilmek önemlidir.

Sayfanın sonundaki çalışma notları konu anlatımlarından sonra tekrar için kullanılır: konu notunu izle → ilgili çalışma notuyla özetle (isterseniz önce sesli özetini dinleyin) → çalışma sorularını cevaplara bakmadan çöz.

NotTemel Kaynaklar
  • Salkind, N. J. — Statistics for People Who (Think They) Hate Statistics (7. baskı)

  • Salkind, N. J. — Statistics for People Who (Think They) Hate Statistics: Using Microsoft Excel

  • jamovi ve IBM SPSS Statistics resmî dokümantasyonu

  • Ders kapsamında hazırlanan konu anlatımları ve uygulama veri setleri

    :::

Açık Veri Setleri

Aşağıdaki veri setleri gerçek katılımcılara ait, Mendeley Data üzerinde yayımlanmış açık veri setleridir. Dosyalar bu siteden dağıtılmaz; her bağlantı veri setinin yayıncı sayfasına gider ve dosyalar oradan indirilir. Hepsi CC BY 4.0 lisanslıdır, kullanırken veri setine atıf yapılmalıdır. Kendi küçük analizlerinizi (frekans, ortalama ve yayılım, grafik, çapraz tablo, grup karşılaştırması) gerçek veriyle denemek için kullanabilirsiniz; ders uygulamaları bu veri setlerine bağlı değildir.

Veri seti Katılımcı İçerik
COVID-19 pandemisinin Türkiye'deki sosyal ve psikolojik etkileri 2.868 Kaygı, davranış değişimleri ve demografik değişkenler.
Clance Impostor Phenomenon Scale (Türkçe) Türk üniversite öğrencileri 20 maddelik ölçek maddeleri; ölçek toplamı hesabı için uygun.
İstanbul'da ebeveynlerin çocuk ağız hijyeni tutum ve uygulamaları 203 Demografi, tutum ve davranış değişkenleri; dosyada ayrıca sorular sayfasında değişken açıklamaları bulunur.
Patient Safety Culture 258 Konya’daki iki üniversite hastanesinde çalışan sağlık personeli; Likert maddeleri ve demografi.
COVID-19'un Türkiye'deki odyoloji öğrencileri üzerindeki etkileri 518 Lisans ve lisansüstü öğrencilerden kesitsel anket verisi.
Exercise Dependence Health Correlates 850 Düzenli egzersiz yapan 18 yaş üstü yetişkinler.
Menopoz geçişinde istenmeyen gebelik korkusu ve cinsel yaşam kalitesi 124 40–50 yaş perimenopozal kadınlar; 23 değişken.
Tonsil Adenoid Health Status Instrument, Türkçe uyarlama — Türkçe ölçek uyarlama ve geçerlik çalışmasına ait veriler.
Digital Addiction Research Dataset 497 Üniversite öğrencileri; mutluluk, Big Five, FoMO, akıllı telefon ve sosyal medya bağımlılığı ölçekleri.
FSCAM — iş sağlığı ve güvenliği kültürü anketi — Türkiye’de bir metal sektörü üretim şirketinin çalışanlarından anket verisi.

Haftalık Plan

Hafta Konu Notu / Sunum Açıklama
1 Kimin hakkında konuşuyoruz?Veri tablosu Hedef evren ve örneklem, betimleme ve çıkarım, gözlem birimi, değişken ve veri tablosu.
2 Ölçme düzeyleriVeri sözlüğü Nominal, ordinal, aralık ve oran düzeyleri; değişkeni jamovi/SPSS’te tanımlama.
3 Veriyi analize hazırlamakMerkezî eğilimYayılım ölçüleri Eksik ve hatalı kayıtlar, ters puanlama, türetilmiş puan, merkez ve yayılım.
4 Grafik okumaDağılım ve normal dağılımStandart hata ve hipotez testi Grafik ve dağılımı okuma, normal dağılım, standart hata, hipotez ve p-değeri.
5 Tek ve bağımsız örneklem t-testiEşleştirilmiş t-testi Desene göre t-testi seçimi, varsayımlar, ortalama farkı, etki ve belirsizlik yorumu.
6 Tek yönlü varyans analiziPost-hoc ve karar haritası Çok grup karşılaştırması, F istatistiği, post-hoc testler ve karar haritası.
7 ARA SINAV Vize, aşağıdaki Çalışma Notları bölümünde listelenen 4 nottan olacaktır.
8 İki Yönlü Varyans Analizi ve Kovaryans Analizi Temel etki/etkileşim, kovaryat kavramı, ayarlanmış karşılaştırma ve ANCOVA koşulları.
9 Tekrarlı Ölçümler için Varyans Analizi Çok zamanlı ölçüm, kişi içi değişim, küresellik ve düzeltme yorumu.
10 İki Değişkenli Korelasyon Analizi Saçılım ve Pearson r ile betimleme, ilişkinin testi, belirsizlik ve nedensellik sınırı.
11 Doğrusal Regresyon Eğim/sabit, tahmin ve artık, açıklanan değişkenlik ve çıktı yorumu.
12 Hiyerarşik Regresyon Birlikte yordama, gerekçeli blok sırası, iç içe model karşılaştırması.
13 Güvenirlik I Ölçüm hatası, iç tutarlık/alfa, madde incelemesi, güvenirlik–geçerlik ayrımı.
14 Güvenirlik II ve Bütünleştirme Güvenirlik bulgusunun araştırma raporundaki rolü; veri sözlüğü, puanlama, betimleme ve analiz sonucunun bütünleşik APA raporu.

Çalışma Notları

Vize bu notlardan olacaktır. Aşağıdaki çalışma notları tanımlar, karşılaştırma tabloları, küçük örnekler, “sık yapılan hata” kutuları, çözümlü çalışma soruları ve APA rapor örnekleri içerir. Konu notlarının yerine geçmez; ilgili konuyu tamamladıktan sonra tekrar için bağımsız olarak kullanabilirsiniz, listedeki sıra zorunlu bir çalışma sırası değildir.

İpucuSesli Özetler

Yapay zekâ ile oluşturulmuş sesli özetlere şuradan ulaşabilirsiniz.

Çalışma notu Kapsadığı konular
Genel Özet: Araştırma Sorusu ve Veri Yapısı Evren ve örneklem, veri tablosu, değişken türleri, ölçme düzeyleri, veri sözlüğü, veriyi analize hazırlama
Genel Özet: Betimsel İstatistik ve Dağılımlar Merkezî eğilim, yayılım, dağılımın biçimi, normal dağılım ve göreli konum
Çalışma Notu: Grafik Seçimi ve Grafik Okuma Değişkenin araştırmadaki rolü, frekans tabloları, grafik seçimi, histogram ve kutu grafiği okuma, grupları grafikte karşılaştırma, yanıltıcı grafikler
Genel Özet: Hipotez Testi Mantığı ve Hata Türleri Standart hata, sıfır ve alternatif hipotez, p değeri ve anlamlılık düzeyi, Tip I/II hata ve bağlamsal sonuçları

Değerlendirme

Değerlendirmelerde yalnız doğru test seçimi değil; veriyi ve ölçüm düzeyini doğru tanıyabilme, yazılım çıktısını yorumlama, sonucu APA formatında raporlama ve yapılan yöntem tercihini gerekçelendirme becerisi de önemlidir.