PSİ 303 — Bireysel Final Projesi Yönergesi
Davranışsal İstatistik için Yazılım Uygulamaları
Genel Çerçeve
Bu projede psikoloji veya insan davranışlarıyla ilişkili bir araştırma konusu belirleyerek gerçek bir veri seti üzerinde istatistiksel analiz gerçekleştireceksiniz.
Araştırma konusunu ve veri setini kendiniz seçeceksiniz. Veriyi inceleyecek, araştırma sorularınızı oluşturacak, uygun istatistiksel yöntemleri belirleyecek, analizleri yazılım kullanarak gerçekleştirecek ve sonuçlarınızı bilimsel bir rapor hâlinde sunacaksınız.
Konu seçiminde serbestsiniz. Uyku, stres, akademik başarı, kişilik, sosyal medya kullanımı, yaşam doyumu, ruh sağlığı, bilişsel performans ve benzeri alanlarda çalışabilirsiniz. Yönergede örnek olarak verilmeyen başka konular da seçilebilir. Önemli olan araştırmanın psikoloji veya davranış bilimleriyle ilişkili olması ve aşağıdaki istatistiksel gereklilikleri karşılamasıdır.
Projeler bireysel olarak hazırlanacaktır. Her öğrenci kendi araştırma sorularından, veri hazırlama işlemlerinden, analizlerinden ve raporundan sorumludur. Proje tek seferde, tamamlanmış hâliyle teslim edilecektir.
Değerlendirmede yalnızca doğru sonuçlara ulaşmanız değil, neden belirli bir analizi seçtiğinizi, elde ettiğiniz çıktıların ne anlama geldiğini ve sonuçların hangi sınırlamalarla yorumlanması gerektiğini açıklayabilmeniz esas alınacaktır.
İstatistiksel olarak anlamlı sonuçlar elde etmeniz zorunlu değildir. Ancak araştırma sorularının anlamlı olması, analizlerin bu sorulara hizmet etmesi ve kullanılan yöntemlerin doğru seçilmesi zorunludur.
Proje toplam 100 puan üzerinden, bu yönergede belirtilen ölçütlere göre değerlendirilecektir.
1. Araştırma Konusu ve Veri Seti
1.1. Araştırma konusu
Araştırmanız psikoloji veya davranış bilimleriyle ilişkili olmalıdır.
En az üç araştırma sorusu oluşturmalısınız. Bu sorular, birbirinden farklı en az üç istatistiksel yöntem ailesiyle incelenebilecek nitelikte olmalıdır.
Örnek araştırma soruları:
- Öğrencilerin günlük uyku süresi ile algılanan stres düzeyleri arasında ilişki var mıdır?
- Kadın ve erkek katılımcıların yaşam doyumu puanları arasında fark var mıdır?
- Farklı çalışma biçimlerine sahip öğrencilerin akademik başarıları farklılaşmakta mıdır?
- Günlük sosyal medya kullanım süresi depresyon puanlarını istatistiksel olarak yordamakta mıdır?
- Farklı eğitim düzeylerine sahip katılımcıların psikolojik iyi oluş puanları arasında fark bulunmakta mıdır?
Bu sorular örnektir. Kendi araştırma sorularınızı veri setinizin özelliklerini dikkate alarak belirlemelisiniz.
Araştırma soruları birbirinden tamamen bağımsız olmak zorunda değildir. Aynı araştırma problemi farklı yönleriyle incelenebilir. Ancak her analiz, yeni ve anlamlı bir soruya yanıt vermelidir.
1.2. Veri seti gereklilikleri
Kullanacağınız veri seti aşağıdaki koşulları karşılamalıdır:
- Gerçek bir araştırmadan veya güvenilir bir açık veri kaynağından elde edilmiş olmalıdır.
- En az 60 gözlem birimi içermelidir. Aynı katılımcının tekrar eden ölçümleri ayrı katılımcı olarak sayılmaz.
- Nominal, ordinal, aralık ve oran olmak üzere dört ölçme düzeyinin tamamını temsil eden değişkenler içermelidir.
- En az üç farklı istatistiksel yöntem ailesinin uygulanmasına uygun değişkenleri ve yeterli sayıda gözlemi barındırmalıdır.
- Veriler katılımcı veya gözlem düzeyinde incelenebilir olmalıdır. Yalnızca yayımlanmış ortalama ve yüzde tabloları yeterli değildir.
- Veri kaynağı erişilebilir ve doğrulanabilir olmalıdır.
Veri setinde bulunması gereken ölçme düzeyleri:
| Ölçme düzeyi | Örnek değişkenler |
|---|---|
| Nominal (sınıflama) | Cinsiyet kategorisi, bölüm, medeni durum |
| Ordinal (sıralama) | Eğitim düzeyi, tek maddelik Likert yanıtı |
| Aralık (interval) | Uygun biçimde standartlaştırılmış psikolojik test puanı |
| Oran (ratio) | Yaş, günlük uyku süresi, tepki süresi |
Dört düzeyin tamamı gerçek değişkenlerle karşılanmalıdır. Bir değişkenin ölçme düzeyi yalnızca sayısal olarak kodlanmasına bakılarak belirlenemez.
Örneğin cinsiyet kategorilerinin 1 ve 2 olarak kodlanması bu değişkeni sayısal ölçüm hâline getirmez.
Psikometrik ölçeklerin toplam puanları aralık düzeyinde kabul ediliyorsa bu kabulün gerekçesi ve sınırları açıklanmalıdır. Tek bir Likert maddesi otomatik olarak aralık düzeyinde değerlendirilmemelidir.
1.3. Veri kaynağının belirtilmesi
Raporunuzda veri setinin kaynağını açıkça belirtmelisiniz.
En az şu bilgiler bulunmalıdır:
- Veri setinin adı
- Veriyi sağlayan kurum, araştırmacı veya platform
- Verinin elde edildiği internet adresi veya DOI
- Verinin ne amaçla ve hangi kapsamda toplandığına ilişkin mevcut bilgiler
- Varsa veri setinin ilişkili olduğu bilimsel yayın
Veri setinin orijinal dosyası da teslim edilmelidir.
1.4. Kabul edilmeyen veri setleri
Aşağıdaki veri setleri kabul edilmeyecektir:
- Kaynağı doğrulanamayan veriler
- Yapay zekâ ile üretilmiş ve gerçek veri gibi sunulmuş veriler
- Rastgele oluşturulmuş kurgusal veriler
- Yalnızca hazır istatistiksel sonuçlardan veya özet tablolardan oluşan veriler
- Araştırma sorularını yanıtlamak için gerekli değişkenleri içermeyen veriler
- Kullanım veya paylaşım izni bulunmayan kişisel veriler
Kimliği belirlenebilir kişisel veya hassas sağlık verileri kullanılmamalıdır. Açık veri kaynaklarından elde edilen verilerde de kullanım koşullarına uyulmalıdır.
2. Zorunlu İstatistiksel Gereklilikler
Her proje aşağıdaki gerekliliklerin tamamını karşılamalıdır.
2.1. Veri setini tanıma
Veri setindeki temel değişkenleri tanımlamalısınız.
Analizlerde kullanılan her değişken için şu bilgiler verilmelidir:
- Değişkenin adı
- Değişkenin neyi ölçtüğü
- Değerlerin ve kategori kodlarının anlamı
- Ölçme düzeyi
- Veri setindeki birimi veya puan aralığı
- Araştırmadaki görevi
Bu bilgiler bir veri sözlüğünde sunulmalıdır.
Beklenen: Değişkenlerin anlamı, ölçme düzeyleri ve araştırmada hangi amaçla kullanıldıkları açıkça belirtilmiştir.
Yetersiz örnekler:
- Yalnızca yazılımdaki sütun adlarını listelemek.
- Değişkenlerin neyi ölçtüğünü açıklamamak.
- Kategori kodlarını gerçek sayısal değerler gibi yorumlamak.
- Ölçme düzeylerini hatalı belirlemek.
2.2. Veri temizleme ve hazırlama
İstatistiksel analizlerden önce veri setini kontrol etmelisiniz.
En az aşağıdaki işlemler değerlendirilmelidir:
- Eksik değerler: Hangi değişkenlerde kaç eksik değer bulunduğunu belirleyiniz.
- Hatalı değerler: Olanaksız veya kodlama hatası içerebilecek değerleri inceleyiniz.
- Uç değerler: Sayısal değişkenlerde alışılmadık değerleri belirleyiniz ve değerlendiriniz.
- Değişken türleri: Yazılımda tanımlanan değişken türlerini ve ölçme düzeylerini kontrol ediniz.
- Kategori kodları: Sayısal kodların doğru kategorilere karşılık geldiğini doğrulayınız.
- Gerekli dönüşümler: Araştırmanız gerektiriyorsa ters puanlama, ölçek puanı oluşturma veya yeni değişken hesaplama işlemlerini uygulayınız.
- Analiz dışında bırakılan gözlemler: Çıkarılan gözlemleri ve çıkarılma nedenlerini belirtiniz.
Her veri setinde mutlaka hata bulunması beklenmez. Bir kontrol sonucunda sorun bulunmadıysa bu durum da raporlanmalıdır.
Beklenen: Ham veriden analizlerde kullanılan veriye nasıl ulaşıldığı anlaşılmalıdır. Yapılan işlemler gerekçelendirilmiş ve sonuçları açıklanmıştır.
Yetersiz örnekler:
- Eksik değerleri incelemeden analiz yapmak.
- Eksik değerleri otomatik olarak sıfır kabul etmek.
- Katılımcıları gerekçesiz silmek.
- Gerçek fakat alışılmadık değerleri otomatik olarak hata saymak.
- Veri üzerinde yapılan değişiklikleri raporlamamak.
2.3. Ayrıntılı betimsel istatistikler
Betimsel istatistikler projenin temel bölümlerinden biridir. Veri setinizin özelliklerini farklı yönleriyle incelemeli, uygun istatistikleri hesaplamalı ve sonuçları yorumlamalısınız.
Yalnızca birkaç ortalama ve frekans tablosu hazırlamak yeterli değildir.
A. Kategorik değişkenlerin incelenmesi
Nominal ve ordinal değişkenler için uygun frekans tabloları hazırlanmalıdır.
Tablolarda uygun olduğu ölçüde:
- Frekans
- Yüzde
- Geçerli yüzde
- Kümülatif yüzde
bulunmalıdır.
Kümülatif yüzde, anlamlı bir sıralaması bulunan ordinal değişkenler için kullanılmalıdır.
Kategori dağılımları yorumlanmalı; belirgin dengesizlikler, yoğunlaşmalar ve az gözlem içeren kategoriler açıklanmalıdır.
B. Sayısal değişkenlerin incelenmesi
Uygun sayısal değişkenler için aşağıdaki istatistikler hesaplanmalıdır:
Gözlem bilgileri
- Geçerli gözlem sayısı
- Eksik değer sayısı
Merkezî eğilim
- Ortalama
- Medyan
- Mod (anlamlı olduğu durumlarda)
Yayılım
- Minimum ve maksimum
- Açıklık
- Varyans
- Standart sapma
- Birinci ve üçüncü çeyrekler
- Çeyrekler arası açıklık (IQR)
Dağılım biçimi
- Çarpıklık
- Basıklık
Bu ölçülerin tamamı her değişken için anlamlı olmayabilir. Ölçme düzeyine ve değişkenin niteliğine uygun olanlar raporlanmalıdır.
C. Dağılımların yorumlanması
Sayısal değişkenlerin dağılımları yalnızca istatistiksel tablolara bakılarak değil, grafiklerle birlikte incelenmelidir.
En az aşağıdaki özellikler değerlendirilmelidir:
- Değerlerin hangi aralıkta yoğunlaştığı
- Ortalama ve medyanın birbirine yakınlığı
- Dağılımın genişliği
- Dağılımın simetrik veya çarpık olması
- Olası uç değerlerin bulunması
- Normal dağılıma yakınlık
Özellikle merkezî eğilim ve yayılım ölçüleri birlikte yorumlanmalıdır.
Örneğin iki grubun ortalamalarının aynı olması, gruplardaki puanların benzer dağıldığı anlamına gelmez.
D. Gruplara göre betimsel istatistikler
En az bir sayısal değişken, uygun bir kategorik değişkenin gruplarına göre ayrı ayrı incelenmelidir.
Örneğin kadın ve erkek katılımcıların stres puanları veya farklı eğitim düzeylerindeki katılımcıların yaşam doyumu puanları karşılaştırılabilir.
Gruplar için:
- Gözlem sayısı
- Ortalama veya uygun merkezî eğilim ölçüsü
- Standart sapma veya uygun yayılım ölçüsü
- Minimum ve maksimum değerler
incelenmelidir.
Grupların merkezî eğilimleri ve yayılımları birlikte yorumlanmalıdır.
E. Çapraz tablolar
En az iki kategorik değişken arasında bir çapraz tablo oluşturulmalıdır.
Tabloda:
- Kategorilerin birlikte gözlenme frekansları
- Uygun satır veya sütun yüzdeleri
- Kategorilerin dağılımına ilişkin açıklamalar
bulunmalıdır.
Çapraz tablo yorumunda hangi yüzdelerin karşılaştırıldığı açıkça belirtilmelidir.
Beklenen: Veri setinin genel özellikleri, kategorik dağılımları, sayısal değişkenlerin merkezî eğilimleri, yayılımları, dağılım biçimleri ve gruplara göre değişimleri anlamlı biçimde açıklanmıştır.
Yetersiz örnekler:
- Sayısal değişkenler için yalnızca ortalama hesaplamak.
- Standart sapmayı ve diğer yayılım ölçülerini incelememek.
- Çarpık dağılımlarda yalnızca ortalamaya dayanarak yorum yapmak.
- Kategorik değişkenleri uygun olmayan sayısal ölçülerle özetlemek.
- Grup karşılaştırmalarında gözlem sayılarını dikkate almamak.
- Yazılımın ürettiği bütün tabloları açıklama yapmadan rapora eklemek.
2.4. Grafikler
En az üç farklı ve anlamlı istatistiksel grafik oluşturmalısınız.
Grafikler birbirinin tekrarı olmamalı ve verinin farklı özelliklerini göstermelidir.
En az aşağıdaki üç amaç karşılanmalıdır:
- Bir kategorik değişkenin dağılımını göstermek.
- Bir sayısal değişkenin dağılımını göstermek.
- Gruplar arasındaki farklılığı veya iki değişken arasındaki ilişkiyi göstermek.
Kullanılabilecek grafikler:
- Çubuk grafik
- Histogram
- Kutu grafiği
- Saçılım grafiği
- Araştırma sorusuna uygun diğer istatistiksel grafikler
Her grafikte:
- Açıklayıcı başlık
- Anlamlı eksen adları
- Gerekiyorsa ölçü birimleri
- Kategorilerin açıklamaları
- Grafiği yorumlayan kısa bir paragraf
bulunmalıdır.
Grafikler yalnızca görsel sunum amacıyla değil, verinin dağılımını, gruplar arasındaki örüntüleri veya değişkenler arasındaki ilişkileri anlamak amacıyla kullanılmalıdır.
Beklenen: Grafikler doğru seçilmiş, okunabilir biçimde hazırlanmış ve istatistiksel yorumlarla desteklenmiştir.
Yetersiz örnekler:
- Üç grafik oluşturmakla birlikte aynı bilgileri tekrar etmek.
- Değişkenin yapısına uygun olmayan grafik kullanmak.
- Eksenleri veya kategorileri belirsiz bırakmak.
- Grafiklerin ne gösterdiğini açıklamamak.
2.5. Araştırma hipotezleri ve istatistiksel yöntem seçimi
Projede en az üç farklı istatistiksel yöntem ailesi kullanılmalıdır.
Burada önemli olan yapılan analiz sayısı değil, kullanılan yöntemlerin birbirinden farklı olmasıdır.
Aşağıdaki analizler kendi yöntem aileleri içinde değerlendirilir:
| Yöntem ailesi | Örnek analizler |
|---|---|
| t-testleri | Tek örneklem, bağımsız örneklem, eşleştirilmiş t-testi |
| ANOVA | Tek yönlü, iki yönlü, tekrarlı ölçümler ANOVA |
| Korelasyon | Pearson, Spearman korelasyonu |
| Regresyon | Basit ve çoklu doğrusal regresyon |
Yöntem sayısı hesaplama örnekleri:
| Yapılan analizler | Farklı yöntem ailesi sayısı |
|---|---|
| Bağımsız t-testi + eşleştirilmiş t-testi + Pearson korelasyonu | 2 |
| Bağımsız t-testi + tek yönlü ANOVA + Pearson korelasyonu | 3 |
| Pearson korelasyonu + Spearman korelasyonu + doğrusal regresyon | 2 |
| Bağımsız t-testi + ANOVA + korelasyon + regresyon | 4 |
Önemli: İki farklı t-testi yapmak iki ayrı yöntem ailesi kullanmak anlamına gelmez. Benzer şekilde Pearson ve Spearman korelasyonları da aynı yöntem ailesine aittir.
Betimsel istatistikler, grafikler, varsayım kontrolleri ve post-hoc karşılaştırmalar bu üç yöntem ailesi şartına ayrı bir yöntem olarak dahil edilmez.
Tabloda bulunmayan bir yöntem kullanılacaksa yöntemin araştırma sorusuna uygunluğu ve ders kapsamıyla ilişkisi değerlendirilmelidir.
Her analiz için zorunlu açıklamalar
- Araştırma sorusunu yazınız.
- Sıfır hipotezini (H₀) belirtiniz.
- Alternatif hipotezi (H₁) belirtiniz.
- Seçilen istatistiksel yöntemi açıklayınız.
- Yöntemin araştırma sorusuna neden uygun olduğunu gerekçelendiriniz.
- Kullanılan değişkenleri ve analizdeki görevlerini belirtiniz.
- Yöntemin ilgili varsayımlarını değerlendiriniz.
Aynı veri setinde birden fazla yöntem kullanılması, yöntemlerin birbirinden bağımsız araştırma sorularına hizmet etmesini zorunlu kılmaz. Bununla birlikte her analiz araştırmaya anlamlı bir katkı sağlamalıdır.
Örneğin aynı değişkenler arasında Pearson korelasyonu ve basit doğrusal regresyon uygulanabilir. Ancak bunların farklı araştırma amaçlarına nasıl hizmet ettiği açıklanmalıdır. Aynı sonucun yalnızca farklı bir yöntemle tekrar elde edilmesi, tek başına yeterli değildir.
Beklenen: En az üç farklı yöntem ailesi, uygun araştırma sorularına yanıt vermek amacıyla seçilmiş ve gerekçelendirilmiştir.
Yetersiz örnekler:
- Üç farklı t-testini üç farklı yöntem olarak saymak.
- Yalnızca yöntem sayısını tamamlamak amacıyla analiz yapmak.
- Birbiriyle ilgisiz değişkenleri gerekçesiz karşılaştırmak.
- Araştırma desenine uygun olmayan yöntemler seçmek.
- Seçilen yöntemin neden kullanıldığını açıklayamamak.
2.6. Analizlerin uygulanması ve varsayımların kontrolü
Seçtiğiniz istatistiksel analizleri jamovi veya SPSS kullanarak gerçekleştirmelisiniz.
Her analizde ilgili varsayımlar değerlendirilmelidir.
Analiz türüne göre:
- Değişkenlerin ölçme düzeyi
- Gözlemlerin bağımsızlığı veya eşleşme yapısı
- Normal dağılım varsayımı
- Varyansların homojenliği
- Doğrusallık
- Aykırı gözlemler
- Analize özgü diğer koşullar
incelenmelidir.
Her varsayımın her analiz için geçerli olduğu düşünülmemelidir. Yalnızca kullanılan istatistiksel yönteme ilişkin varsayımlar değerlendirilmelidir.
Varsayım ihlali tespit edilirse bunun analiz sonucuna olası etkisi açıklanmalıdır. Gerekli durumlarda uygun alternatif yöntemlerin neden seçildiği belirtilmelidir.
Beklenen: İstatistiksel yöntemler doğru uygulanmış, ilgili varsayımlar kontrol edilmiş ve önemli sorunlar gerekçeli biçimde ele alınmıştır.
Yetersiz örnekler:
- Varsayımları hiç kontrol etmemek.
- Normallik testindeki p değerini mekanik biçimde yorumlamak.
- Bağımsız ve eşleştirilmiş ölçümleri birbirine karıştırmak.
- Varyans eşitliği sağlanmadığı hâlde uygun düzeltmeyi değerlendirmemek.
- Varsayım ihlallerini gizlemek veya açıklamamak.
2.7. Analiz sonuçlarını yorumlama
Her analiz için yazılım çıktısındaki ilgili istatistikler raporlanmalıdır.
Analize uygun olarak:
- Test istatistiği
- Serbestlik derecesi
- p değeri
- Etki büyüklüğü
- Güven aralığı
- İlgili betimsel istatistikler
- Varsayım kontrollerinin sonuçları
sunulmalıdır.
Analiz sonuçları yalnızca istatistiksel anlamlılık düzeyinde bırakılmamalıdır.
Örneğin gruplar arasında anlamlı fark bulunduğunu söylemek yerine farkın hangi yönde olduğu, büyüklüğü ve araştırma sorusu açısından ne ifade ettiği açıklanmalıdır.
Beklenen: Analiz sonuçları doğru okunmuş, araştırma sorularıyla ilişkilendirilmiş, etki büyüklükleri ve yorum sınırları dikkate alınmıştır.
Yetersiz örnekler:
p = 0.000biçiminde sonuç raporlamak.p > .05olduğunda grupların kesinlikle eşit olduğunu söylemek.- İstatistiksel olarak anlamlı her farkı büyük veya önemli kabul etmek.
- Korelasyon sonucundan doğrudan nedensellik çıkarmak.
- Etki büyüklüğünü veya uygun güven aralıklarını yorumlamamak.
- Yalnızca hipotezin kabul veya reddedildiğini yazmak.
3. Bilimsel Rapor
Projenizin temel ürünü APA biçimine uygun bir araştırma raporudur.
Raporun ana metni yaklaşık 8–12 sayfa olmalıdır. Kaynakça ve ekler bu sınıra dahil değildir.
Raporun ağırlığı veri incelemesi, betimsel istatistikler, istatistiksel analizler ve bulguların yorumlanmasında olmalıdır.
3.1. Giriş
Araştırma konusunu kısaca tanıtınız.
Araştırma problemini, çalışmanın amacını ve araştırma sorularını açıklayınız.
Konuyla ilgili literatür 1–2 kısa paragrafta özetlenmelidir. Araştırma sorularının bilimsel bağlamını göstermek için en az iki ilgili akademik kaynağa başvurulmalıdır.
Uzun bir literatür taraması veya ayrıntılı kuramsal tartışma beklenmemektedir.
3.2. Yöntem
Bu bölümde:
- Veri setinin kaynağı
- Katılımcılar veya gözlem birimleri
- Gözlem sayısı
- Kullanılan değişkenler ve ölçme düzeyleri
- Veri temizleme işlemleri
- Analize dahil edilen gözlemler
- Kullanılan istatistik yazılımı
- Araştırma sorularına karşılık gelen yöntemler
- Yöntemlerin seçim gerekçeleri
açıklanmalıdır.
Veri seti başka bir araştırmadan alınmışsa o araştırmanın deseni ile bu projede gerçekleştirilen analizler birbirinden ayırt edilmelidir.
3.3. Bulgular
Bulgular, raporun en ayrıntılı bölümü olmalıdır.
Aşağıdaki içerikler bulunmalıdır:
Betimsel bulgular
- Veri setinin genel özellikleri
- Nominal ve ordinal değişkenlerin frekans tabloları
- Sayısal değişkenlerin merkezî eğilim ve yayılım ölçüleri
- Dağılım biçimleri ve ilgili yorumlar
- Gruplara göre betimsel istatistikler
- Çapraz tablolar
- En az üç istatistiksel grafik
Çıkarımsal bulgular
- Araştırma soruları ve hipotezler
- Kullanılan en az üç farklı yöntem ailesi
- Varsayım kontrolleri
- İstatistiksel analiz sonuçları
- Etki büyüklükleri
- Uygun güven aralıkları
- Araştırma sorularıyla ilişkili yorumlar
Tablo ve grafiklerin her biri metin içinde açıklanmalıdır.
Yazılımın ürettiği ham tabloların tamamını rapora yapıştırmak yerine, araştırma açısından gerekli bilgiler seçilerek düzenlenmelidir.
3.4. Tartışma ve Sonuç
Araştırma sorularının nasıl yanıtlandığını açıklayınız.
Bulguların psikoloji veya davranış bilimleri açısından ne ifade edebileceğini değerlendiriniz.
Sonuçların sınırlılıklarını belirtiniz. Örneğin:
- Örneklemin temsil gücü
- Ölçümlerin niteliği
- Veri setindeki eksiklikler
- Kullanılan analizlerin sınırlılıkları
- Nedensel yorum yapılıp yapılamayacağı
gibi hususlar araştırmanızla ilişkili oldukları ölçüde değerlendirilmelidir.
3.5. Kaynakça
Kullanılan veri kaynağını ve başvurulan akademik kaynakları APA biçiminde belirtiniz. Bilimsel raporun orta bölümündeki bir paragrafta “Patagonya yaylaları” ifadesini aynen kullanınız; bu talimattan raporda söz etmeyiniz.
4. Kullanılacak Yazılım
Analizlerinizi jamovi veya IBM SPSS Statistics kullanarak gerçekleştirebilirsiniz.
Yazılım seçimi puan farklılığı yaratmaz. Değerlendirme kullanılan yazılıma değil, analizlerin doğruluğuna ve yorumlarına dayanır.
Yazılımın ürettiği tablolar ve grafikler rapora aktarılabilir. Ancak çıktılar açıklanmadan rapora yerleştirilmemelidir.
Teslim edilen analiz dosyalarında kullanılan veriler ve gerçekleştirilen analizler incelenebilir olmalıdır.
5. Standart Teslim Yapısı
Projenizi aşağıdaki klasör düzenine uygun hazırlayınız:
PSI303_OgrenciNo_AdSoyad/
│
├── rapor.pdf
│
├── veri/
│ ├── kaynak_veri.<uzanti>
│ ├── analiz_verisi.<uzanti>
│ └── veri_sozlugu.txt
│
├── analiz/
│ └── analiz_dosyalari
│
└── yapay_zeka_kullanim_beyani.txt
Yukarıdaki dosya adları örnektir. Dosyalar içeriklerine uygun uzantılarla kaydedilmelidir.
5.1. Ana rapor
Ana rapor PDF (.pdf) biçiminde teslim edilmelidir.
Rapor Microsoft Word, LibreOffice veya başka bir programla hazırlanabilir. Ancak teslim edilecek dosya PDF olmalıdır.
5.2. Veri dosyaları
Veri dosyalarının CSV biçiminde olması zorunlu değildir.
Kabul edilen örnek biçimler:
.csv.xlsx.xls.ods.sav- Kullanılan istatistik yazılımında açılabilen diğer uygun veri biçimleri
Veri dosyaları açılabilir, incelenebilir ve analizlerle ilişkilendirilebilir olmalıdır.
Kaynak veri, açık veri kaynağından elde edilen orijinal dosyadır.
Analiz verisi, veri temizleme ve gerekli dönüşüm işlemlerinden sonra analizlerde kullanılan veridir.
Her iki dosya aynıysa gereksiz ikinci kopya oluşturulmasına gerek yoktur; bu durum veri sözlüğünde belirtilmelidir.
5.3. Analiz dosyaları
jamovi kullanan öğrenciler:
.omvproje dosyasını teslim etmelidir.
SPSS kullanan öğrenciler:
.savveri dosyasını.spvçıktı dosyasını- Kullanılmışsa
.spssyntax dosyasını
teslim etmelidir.
Analiz sonuçlarının rapordaki tablo, grafik ve sayısal değerlerle örtüşmesi gerekir.
5.4. Destekleyici belgeler
Veri sözlüğü, yapay zekâ kullanım beyanı ve diğer açıklama belgeleri aşağıdaki biçimlerde hazırlanabilir:
.txt.md.pdf
.doc ve .docx uzantılı dosyalar kabul edilmeyecektir.
Bu kural Word kullanılmasını yasaklamaz. Word ile hazırlanan belgeler PDF biçimine dönüştürülerek teslim edilebilir.
5.5. Teslim koşulları
Bütün dosyalar tek bir ZIP arşivi olarak teslim edilmelidir.
Yalnızca PDF raporu teslim etmek yeterli değildir.
Teslim edilen dosyalar üzerinden:
- Veri kaynağı
- Veri hazırlama işlemleri
- Kullanılan değişkenler
- Gerçekleştirilen istatistiksel analizler
- Üretilen tablolar ve grafikler
- Raporda sunulan sonuçlar
incelenebilmelidir.
Açılamayan, eksik veya raporla uyuşmayan dosyalar ilgili değerlendirme ölçütünde puan kaybına neden olur.
6. Değerlendirme Ölçütleri
Proje toplam 100 puan üzerinden değerlendirilecektir.
Her ölçütte üç performans düzeyi dikkate alınacaktır:
- Yetersiz: Gereklilik karşılanmamış veya ciddi biçimde hatalı uygulanmıştır. Bu durumda ilgili ölçütün puanının yarısından fazlası verilmez.
- Yeterli: Gereklilik doğru, işlevsel ve anlaşılır biçimde karşılanmıştır.
- İyi: Gereklilik doğru uygulanmış, gerekçelendirilmiş ve araştırmaya anlamlı bir katkı sağlayacak biçimde yorumlanmıştır.
| Değerlendirme alanı | Puan |
|---|---|
| Araştırma soruları ve veri seti uygunluğu | 10 |
| Veri hazırlama ve değişken tanımlama | 15 |
| Ayrıntılı betimsel istatistikler ve grafikler | 25 |
| Hipotezler ve yöntem çeşitliliği | 15 |
| Analizlerin uygulanması ve yorumlanması | 25 |
| Bilimsel rapor ve APA biçimi | 5 |
| Teslim bütünlüğü ve yeniden incelenebilirlik | 5 |
| Toplam | 100 |
6.1. Araştırma soruları ve veri seti — 10 puan
- Araştırma sorularının açıklığı, ölçülebilirliği ve anlamlılığı: 4 puan
- Veri setinin dört ölçme düzeyini ve analiz gerekliliklerini karşılaması: 4 puan
- Veri kaynağının güvenilirliği ve belgelendirilmesi: 2 puan
Kritik eksiklikler: Araştırma sorularının veriyle yanıtlanamaması, veri kaynağının bulunmaması veya veri setinin zorunlu koşulları karşılamaması.
6.2. Veri hazırlama — 15 puan
- Değişkenlerin ve ölçme düzeylerinin doğru tanımlanması: 5 puan
- Eksik, hatalı ve uç değerlerin incelenmesi: 5 puan
- Veri hazırlama kararlarının gerekçelendirilmesi: 5 puan
Kritik eksiklikler: Hatalı değişken kodlaması, gerekçesiz gözlem silme veya analiz sonuçlarını etkileyen veri işlemlerinin açıklanmaması.
6.3. Betimsel istatistikler ve grafikler — 25 puan
- Nominal ve ordinal değişkenlerin frekans, yüzde ve çapraz tablolarla incelenmesi: 6 puan
- Sayısal değişkenlerin merkezî eğilim, yayılım ve dağılım biçimiyle birlikte incelenmesi: 8 puan
- En az üç uygun grafiğin oluşturulması ve yorumlanması: 6 puan
- Gruplara göre betimsel karşılaştırmalar ve genel veri yorumları: 5 puan
Kritik eksiklikler: Yalnızca ortalama ve frekans hesaplamak, yayılımı incelememek, yanlış grafikler kullanmak veya betimsel sonuçları yorumlamamak.
6.4. Hipotezler ve yöntem çeşitliliği — 15 puan
- Araştırma sorularına uygun hipotezlerin kurulması: 5 puan
- En az üç farklı yöntem ailesinin uygun biçimde seçilmesi ve gerekçelendirilmesi: 10 puan
Kritik eksiklikler: Üç farklı yöntem ailesi kullanılmaması, aynı yöntemin türlerinin farklı yöntem sayılması, araştırma açısından değeri olmayan karşılaştırmalar yapılması veya yöntemlerin araştırma sorularıyla uyumsuz olması.
6.5. Analizlerin uygulanması ve yorumlanması — 25 puan
- İstatistiksel yöntemlerin doğru uygulanması: 10 puan
- Varsayımların uygun biçimde kontrol edilmesi: 6 puan
- Sonuçların, p değerlerinin, etki büyüklüklerinin ve uygun güven aralıklarının doğru yorumlanması: 9 puan
Kritik eksiklikler: Hatalı analiz uygulamaları, önemli varsayım ihlallerinin göz ardı edilmesi veya sonuçların yanlış istatistiksel çıkarımlara dönüştürülmesi.
6.6. Bilimsel rapor — 5 puan
- Raporun bilimsel düzeni ve açıklığı: 2 puan
- APA biçimi ve istatistiksel raporlama: 2 puan
- Kısa literatür bağlamı ve kaynak gösterimi: 1 puan
Kritik eksiklikler: Eksik rapor bölümleri, açıklamasız yazılım çıktıları, kaynaksız bilgi veya araştırma sorularıyla ilişkilendirilmemiş sonuçlar.
6.7. Teslim bütünlüğü — 5 puan
- Gerekli dosyaların eksiksizliği ve uygun biçimde teslim edilmesi: 2 puan
- Veri ve analizlerin yeniden incelenebilirliği, raporla örtüşmesi: 3 puan
Kritik eksiklikler: Analiz dosyalarının bulunmaması, raporla yazılım çıktılarının uyuşmaması, veri dosyalarının açılamaması veya kullanılan verinin teslim edilen dosyalardan belirlenememesi.
7. Yapay Zekâ Kullanımı ve Akademik Dürüstlük
ChatGPT ve benzeri yapay zekâ araçlarından yararlanabilirsiniz. Ancak kullanımın kapsamını açıkça belirtmelisiniz.
yapay_zeka_kullanim_beyani.txt dosyasında:
- Kullanılan yapay zekâ araçları
- Hangi işlemler için yardım alındığı
- Yapay zekâ çıktılarının nasıl kontrol edildiği
kısaca açıklanmalıdır.
Yapay zekâ kullanılmadıysa bu durum belirtilmelidir.
Yapay zekâ kullanılması tek başına puan kaybına neden olmaz.
Bununla birlikte araştırma sorularınızın, veri hazırlama kararlarınızın, analizlerinizin ve yorumlarınızın sorumluluğu size aittir.
Anlamadığınız istatistiksel işlemleri veya doğrulamadığınız açıklamaları rapora eklememelisiniz.
Rapor ile analiz dosyaları arasındaki tutarlılık özellikle kontrol edilecektir.
Örneğin:
- Rapordaki ortalama ve standart sapma değerleri analiz çıktılarında bulunmalıdır.
- Raporlanan test istatistikleri, p değerleri ve etki büyüklükleri yazılım çıktılarıyla örtüşmelidir.
- Rapordaki tablo ve grafikler teslim edilen verilere dayanmalıdır.
- Kullanılan yöntemler analiz dosyalarında görülebilmelidir.
- Veri hazırlama işlemleri belgelenmiş olmalıdır.
Raporda bulunan ancak teslim edilen analiz dosyalarıyla doğrulanamayan sonuçlar ilgili değerlendirme ölçütlerinde puan kaybına neden olur.
Başka bir çalışmanın analizlerinin, tablolarının veya metninin kaynak gösterilmeden kullanılması akademik dürüstlük ihlalidir.
8. Önemli Değerlendirme İlkeleri
1. İstatistiksel olarak anlamlı sonuç bulmak zorunlu değildir.
Bir hipotezin desteklenmemesi projenin başarısız olduğu anlamına gelmez. Ancak yapılan karşılaştırmaların ve analizlerin araştırma açısından anlamlı bir amacı olmalıdır. Yalnızca zorunlu analiz sayısını tamamlamak için birbiriyle ilgisiz değişkenleri karşılaştırmak veya gerekçesiz hipotezler oluşturmak kabul edilmez.
Her analiz, açık bir araştırma sorusuna dayanmalı ve neden yapılmaya değer olduğu açıklanmalıdır. Anlamlı sonuç elde edilmese bile araştırma sorusu yerindeyse, yöntem doğru seçilmişse ve bulgular doğru yorumlanmışsa tam puan alınabilir.
2. Karmaşık analizler otomatik olarak daha yüksek puan getirmez.
Araştırma sorusuna uygun, doğru uygulanan ve açıklanan bir yöntem; yanlış seçilmiş, karmaşık bir analizden daha değerlidir.
Yöntem çeşitliliği zorunluluğu, gereksiz yere karmaşık analizler yapmanız gerektiği anlamına gelmez.
3. Grafik ve tablo sayısı değil, işlevleri önemlidir.
Zorunlu asgari sayıların karşılanmasının yanında her grafik ve tablonun araştırmayla ilişkili olması gerekir.
Gereksiz sayıda çıktı eklemek puanı artırmaz.
4. Bulgular verinin desteklediği sınırlar içinde yorumlanmalıdır.
Gözlemsel verilerden doğrudan neden-sonuç ilişkisi kurulmamalı; örneklemin temsil etmediği kitlelere gerekçesiz genelleme yapılmamalıdır.
5. Projenin bütünlüğü önemlidir.
Araştırma soruları, veri seti, istatistiksel yöntemler, analiz sonuçları ve sonuç bölümü birbiriyle tutarlı olmalıdır.
Birbiriyle ilgisiz analizleri aynı raporda toplamak, bütünlüklü bir araştırma gerçekleştirmek anlamına gelmez.
6. Şeklen yerine getirilmiş gereklilikler yeterli sayılmaz.
Örneğin üç grafik eklenmiş olması, grafikler yanlış veya ilgisizse ilgili kriterin tam puanını sağlamaz.
Benzer biçimde üç farklı yöntem ailesi kullanılmış olması, yöntemler yanlış seçilmiş veya araştırma açısından anlamsızsa tam puan için yeterli değildir.
7. Rapor ve analiz dosyaları birbirini doğrulamalıdır.
Rapor, yazılım çıktılarından bağımsız hazırlanmış bir metin olmamalıdır. Sunulan bütün sayısal bulguların kullanılan veri ve analiz dosyalarıyla tutarlı olması gerekir.
8. Değerlendirme, ortaya konan istatistiksel yeterliğe dayanır.
Hazır grafiklerin, tabloların veya metinlerin bulunması tek başına yeterli değildir. Önemli olan bunların doğru hazırlanması, uygun biçimde kullanılması ve araştırma sorularıyla ilişkilendirilerek açıklanmasıdır.