Skip to main content

Fark Nerede? Post-Hoc ve Vize Karar Haritası

PSİ 303 — Davranışsal İstatistik için Yazılım Uygulamaları

Anlamlı bir ANOVA sonrasında post-hoc karşılaştırmalar; Tukey ve Games-Howell; çoklu karşılaştırma düzeltmesinin mantığı; sonuçların raporlanması; vize öncesi konuları birleştiren karar haritası ve senaryolar.
Yazar

Öğr. Gör. Oktay Cesur

Yayınlanma Tarihi

19 Ekim 2026

Kaldığımız yer

Üç çalışma yöntemi: F(2, 12) = 8,36, p = 0,005

Yöntem M
Özet çıkarma 65
Tekrar okuma 70
Soru çözme 74

En az bir yöntem farklı. Hangisi, hangisinden?

Önceki notta varyans analizi bize “yöntemler arasında bir yerde fark var” dedi. Ama bu cevap bir öğretmene ya da bir öğrenciye pek yardımcı olmaz: soru çözme özet çıkarmaktan mı iyi, tekrar okumadan mı, yoksa ikisinden de mi? Tekrar okuma özet çıkarmaktan farklı mı?

Bu soruları cevaplamak için grupları ikişer ikişer karşılaştırmamız gerekiyor. Ama önceki notta, “Üç t-testinin sorunu” slaydında gördüğümüz sorun yerinde duruyor: her karşılaştırma ayrı bir boş alarm riski taşır. Önce ikili karşılaştırmaları bu riski kontrol ederek nasıl yapacağımıza bakacağız; ardından vize öncesi gördüğümüz bütün araçları tek bir karar haritasında birleştireceğiz.


Post-hoc karşılaştırmalar

Post-hoc (“sonradan”) testler: Bütün grup çiftlerini toplam Tip I hatayı kontrol ederek karşılaştıran testler.

  • Üç grup → 3 çift · Dört grup → 6 çift · Beş grup → 10 çift
  • Her çiftin p değeri, yapılan karşılaştırma sayısını hesaba katarak düzeltilir.
  • Bu derste sıra: önce genel ANOVA, sonra çiftler; ANOVA anlamsızsa sonuç aramak için çiftlere geçmeyiz.
  • Düzeltmenin nedeni çiftlerin çokluğudur; genel F bunun matematiksel önkoşulu değil, yalnızca bu dersin sırasıdır.

Post-hoc testler, adlarından da anlaşılacağı gibi, ana analizden sonra yapılır. Bu derste izlediğimiz sıra şudur: önce genel ANOVA, sonra çiftler; ANOVA anlamsız çıkmışsa sonuç aramak için çiftlere geçmeyiz. Düzeltmenin nedeni çiftlerin çokluğudur; genel F’nin anlamlı çıkması düzeltilmiş karşılaştırmaların matematiksel bir önkoşulu değildir, yalnızca bu dersin sırasıdır.

Grup sayısı arttıkça çift sayısı hızla artar: k grup için k × (k − 1) / 2 çift vardır. Düzeltme yapılmazsa beş grupta on karşılaştırma yapılır ve gerçekte hiçbir fark yokken bile en az bir “anlamlı” sonuç çıkma olasılığı yaklaşık %40’tır (önceki notun tablosundaki 10 test; testler bağımsız olsaydı. Ortak gruplar yüzünden kesin değer farklıdır, ama risk yine belirgin biçimde artar). Post-hoc testler bu toplam riski α düzeyinde tutmaya çalışır.


Düzeltmenin mantığı

En basit fikir (Bonferroni): eşiği karşılaştırma sayısına böl.

\[ \frac{0{,}05}{3} \approx 0{,}017 \]

  • Her çift için p < 0,017 aranır.
  • Toplam boş alarm riski yaklaşık 0,05’te kalır.
  • Bedeli: her karşılaştırma daha temkinli → gerçek farkları kaçırma riski artar.

Düzeltmenin en sezgisel biçimi, toplam α’yı karşılaştırmalar arasında paylaştırmaktır. Üç karşılaştırma yapıyorsak her birine 0,05’in üçte birini, yaklaşık 0,017’yi veririz; böylece üç testin toplam boş alarm riski 0,05’i aşmaz. Yazılımlar bunu genellikle tersinden yapar: eşiği küçültmek yerine p değerlerini büyütür ve düzeltilmiş p’yi yine 0,05 ile karşılaştırmanızı ister. Birazdan göreceğimiz yöntemler de karşılaştırma sayısını kendi yollarıyla hesaba katar; tablodaki düzeltilmiş p yeter.

Her düzeltmenin bir bedeli vardır: boş alarmları azaltırken gerçek farkları gözden kaçırma (Tip II hata) olasılığını artırır. Önceki notlarda gördüğümüz dengenin aynısı.


Hangi post-hoc test?

Durum Önerilen test
Varyanslar benzer Tukey
Varyanslar belirgin biçimde farklı ya da şüphe var (Welch ANOVA) Games–Howell

Ölçüt 11. ve 13. notlarla aynı: Welch baştan güvenli seçim; SD’ler ve Levene varyansların farklı olduğunu gösteriyorsa ya da şüphe varsa Welch ANOVA ve Games–Howell, varyanslar benzerse klasik ANOVA ve Tukey. Levene anlamsızsa bu eşitliği kanıtlamaz.

Bu örnekte varyanslar benzer → Tukey

Bütün çiftleri karşılaştırmak için en yaygın kullanılan test Tukey testidir; grupların varyanslarının benzer olduğunu varsayar. Games–Howell bu varsayımı yapmaz ve Welch ANOVA ile birlikte kullanılır. Ölçüt 11. ve 13. notlardaki gibidir: Welch baştan güvenli seçimdir; SD’ler ve Levene testi varyansların belirgin biçimde farklı olduğunu gösteriyorsa ya da şüphe varsa Welch ANOVA ve Games–Howell, varyanslar benzerse klasik ANOVA ve Tukey. Levene anlamsız çıkarsa bu eşitliği kanıtlamaz.

Bu örnekte grupların standart sapmaları birbirine yakındır (4,1, 3,1, 3,2); Tukey testi uygun.


Tukey sonuçları

Karşılaştırma Ortalama farkı Tukey p
Soru çözme − Özet çıkarma 9 0,004
Tekrar okuma − Özet çıkarma 5 0,100
Soru çözme − Tekrar okuma 4 0,207

Yalnızca soru çözme ile özet çıkarma arasındaki fark anlamlı. Anlamlı olmayan çiftler eşit demek değildir: tekrar okuma iki uçtan ayrılmıyor, uçlar birbirinden ayrılıyor. Genel test ile çiftlerin sonuçları da farklılaşabilir.

Üç çiftten yalnızca biri anlamlıdır (önceki notun 4 puanlık farkı üçüncü satırdır): soru çözen öğrencilerin puanları özet çıkaran öğrencilerinkinden ortalama 9 puan yüksektir. Diğer iki farkın p değeri 0,05’in üzerindedir; bu küçük örneklemde şansla açıklanabilirler.

Burada ilk bakışta çelişkili görünen bir durum var: tekrar okuma grubu ortadadır ve ne özet çıkarmadan ne de soru çözmeden anlamlı olarak farklıdır; ama bu iki grup birbirinden farklıdır. Bu bir çelişki değildir. “Anlamlı fark bulunamadı” eşitlik demek değildir; tekrar okumanın tam olarak nerede durduğunu bu veriyle belirleyemiyoruz.

Genel test ile düzeltilmiş çift karşılaştırmaları farklı eşiklerle çalıştığı için iki ters durum da mümkündür: genel ANOVA anlamlı çıkıp hiçbir çiftin anlamlı çıkmaması, ya da genel test anlamsızken bir çiftin anlamlı çıkması. İlkinde ANOVA’nın söylediği “bir yerde fark var” yine geçerlidir, ama çift düzeyinde bunu gösteremediğimizi raporlarız.


Grafiği okuyalım

55 60 65 70 75 80 Sınav Puanı p = 0,004 (Tukey) M = 65,0 %95 GA: [61,4, 68,6] Özet çıkarma SD = 4,1 · n = 5 M = 70,0 %95 GA: [66,8, 73,2] Tekrar okuma SD = 3,2 · n = 5 M = 74,0 %95 GA: [70,8, 77,2] Soru çözme SD = 3,1 · n = 5 Özet ile Soru çözme örtüşmez (farklı) örtüşür örtüşür

Okuma: “Soru çözme en yüksek, özet çıkarma en düşük ortalamaya sahip ve bu iki grup belirgin biçimde ayrışıyor. Tekrar okuma ikisinin arasında ve her ikisiyle de örtüşüyor.”

Ortalamaları ve güven aralıklarını gösteren bir grafik, post-hoc tablosunun söylediklerini bir bakışta gösterir. Aralıkları birbirinden belirgin biçimde ayrılan gruplar büyük olasılıkla farklıdır; aralıkları geniş ölçüde örtüşen gruplar arasında güvenilir bir fark söylenemez.

Bu tür grafikleri okurken bir uyarı: iki güven aralığının biraz örtüşmesi, farkın anlamsız olduğunu kesin olarak göstermez. Kesin karar post-hoc testindir; grafik, sonucu görmenin ve anlatmanın aracıdır.


jamovi’de post-hoc

ANOVA → One-Way ANOVA → Post-Hoc Tests:

  • Games–Howell (varyanslar eşit varsayılmıyor)
  • Tukey (varyanslar eşit varsayılıyor)

t ve serbestlik derecesi sütunları için post-hoc test istatistiği seçeneği ayrıca açılır (varsayılan: kapalı)

Fark = ilk grup − ikinci grup; negatifse ilk grubun ortalaması daha düşüktür.

NotGörsel yer tutucu: Post-hoc tablosu

Tür: ekran görüntüsü · Gösterdiği: jamovi’de üç yöntem için Tukey post-hoc tablosu (her çift için ortalama farkı, t, df, düzeltilmiş p) · Öğrencinin görmesi gereken: Tablodaki her satırın bir çifte karşılık geldiği; raporlanacak p’nin düzeltilmiş p olduğu.

jamovi’nin One-Way ANOVA penceresinde post-hoc test türü, varyans varsayımına göre seçilir: Welch ANOVA kullanıyorsanız Games–Howell, klasik ANOVA kullanıyorsanız Tukey. Tabloda ortalama farkı ve düzeltilmiş p yanında t ve serbestlik derecesi de görmek istiyorsanız post-hoc test istatistiği seçeneğini ayrıca açmanız gerekir; jamovi belgelerine göre bu seçenek varsayılan olarak kapalıdır.

Tabloyu okurken her satırın bir grup çiftine karşılık geldiğine ve raporlanacak p değerinin düzeltilmiş p olduğuna dikkat edin. Bazı tablolar farkın yönünü “A − B” biçiminde verir; negatif bir fark, ilk grubun ortalamasının daha düşük olduğu anlamına gelir. Yönü, hangi grubun hangi sırada yazıldığından okuruz.


Raporlamak

Çalışma yönteminin sınav puanı üzerindeki etkisi anlamlıydı, F(2, 12) = 8,36, p = 0,005, η² = 0,58. Tukey post-hoc karşılaştırmaları, soru çözme grubunun (M = 74,0, SD = 3,1) özet çıkarma grubundan (M = 65,0, SD = 4,1) anlamlı olarak yüksek puan aldığını gösterdi (p = 0,004). Tekrar okuma grubu (M = 70,0, SD = 3,2) diğer iki gruptan anlamlı olarak farklı değildi (p’ler ≥ 0,10).

Önceki nottaki rapor, post-hoc sonuçlarıyla tamamlanmış oldu: önce genel sonuç (F, p, η²), sonra hangi post-hoc testin kullanıldığı, ardından anlamlı ve anlamlı olmayan karşılaştırmalar.


Vize öncesi: tek bir zincir

1. NOT Araştırma Sorusu • Evren • Örneklem 2–4. NOTLAR Veri Kaydı & Yapısı • Veri tablosu • Ölçme düzeyi • Veri sözlüğü 5. NOT Veriyi Hazırlama • Eksik kodlar • Temizleme • Ters maddeler 6–9. NOTLAR Grafik & Betimleme • Merkez (Ort/Med) • Yayılım (SS/IQR) • Dağılım biçimi 10. NOT Belirsizlik & Karar • Standart hata • Hipotez mantığı • Tip I hata & p 11–14. NOTLAR Hipotez Testleri • t-testleri • ANOVA (F) • Post-hoc çiftler SONUÇ Bilimsel Rapor • F, p, etki (η²) • Güven aralıkları • Karar & yön ZİNCİR KURALI: Testler sürecin en görünür ama en son halkasıdır. Önceki halkalardan tek bir hata (ör. sözlükte tanımlanmamış eksik kod 99) F değerini 8,36’dan 0,24’e düşürür ve gerçek farkı bütünüyle yok eder.

Zincirin önceki halkalarındaki tek bir hata (ör. tanımsız eksik kod), sondaki p değerini anlamsız kılabilir. Bir tanımsız kod: F 8,36 → 0,24.

Vize öncesi öğrendiğimiz konular tek bir sürecin halkalarıdır. Bir araştırma sorusu, kimin hakkında konuştuğumuzla başlar; veri doğru biçimde tabloya ve yazılıma aktarılır, analize hazırlanır; grafiklerle ve betimsel istatistiklerle tanınır; ancak bundan sonra bir test yapılır ve sonuç etkinin büyüklüğüyle birlikte raporlanır.

Zincirin herhangi bir halkasındaki bir sorun (yanlı bir örneklem, tanımlanmamış bir eksik kodu, çevrilmemiş ters madde, grafiğe hiç bakılmadan seçilmiş bir test) sonundaki p değerini anlamsız kılabilir. Kendi verimizde: özet çıkarma grubundaki bir 70 yerine sözlükte tanımlanmamış bir eksik kod olan 99 kalırsa grubun ortalaması 65’ten 70,8’e çıkar ve üç ortalama 70,8 · 74 · 70 olur; F(2, 12) 8,36’dan 0,24’e, p 0,005’ten 0,79’a değişir. Tek bir tanımsız kod bu veride farkı görünmez kılar: grup içi değişkenlik 12,2’den yaklaşık 92’ye şişer ve gruplar arası / grup içi oranı, yani F çöker. Testler zincirin en görünür, ama en son halkasıdır.


Karar haritası

(1) Amaç yalnızca betimlemek mi? Evet Yalnızca Betimleme • Kategorik: Frekans, % + Çubuk • Nicel: Ort/Med, SS/IQR + Hist/Kutu Hayır (Ortalama karşılaştırması) (2) Kaç grup ya da ölçüm var? 1 grup + sabit değer Tek Örneklem t • 1 grup, nicel değişken • Referans değerle kıyas Örn: Çalışma saati = 45 mi? 2 grup / ölçüm (3) Aynı kişiler mi? Evet Eşleştirilmiş t • Aynı kişiler • 2 ilişkili ölçüm Örn: Ön–son test, sabah–akşam Hayır Bağımsız t • 2 ayrı grup • Welch önerilir Örn: Kadın–Erkek kaygı puanı ≥ 3 bağımsız grup Tek Yönlü ANOVA (Welch) • ≥ 3 bağımsız grup, nicel BD • Genel fark testi: F(k-1, N-k) Anlamlıysa (p < 0,05) Post-Hoc Karşılaştırmalar • Varyanslar benzer: Tukey • Varyanslar farklı / şüphe: Games–Howell (Welch ile) Tablodan düzeltilmiş p okunur Temel Varsayım: Bağımlı değişken nicel olmalı ve ortalama anlamlı bir özet sunmalıdır. Anlamlı fark bulunamaması grupların eşit olduğunun kanıtı değildir. HARİTA NEREDE BİTER? DERSİN DIŞINA ÇIKIŞ Kategorik BD / Bozuk Dağılım • Bağımlı değişken kategorikse • Histogram ve Q–Q grafiğinde normallik açıkça bozuksa (özellikle küçük örneklemde) → Parametrik test yapılmaz • Ki-kare testleri • Parametrik olmayan testler (Mann–Whitney, Wilcoxon, vb.) VİZE SONRASI İleri Araştırma Desenleri • ≥ 3 eşleşmiş ölçüm → Tekrarlı Ölçüm ANOVA • İki bağımsız faktör → İki Yönlü ANOVA • Değişkenler arası ilişki → Korelasyon (r) • Değişkenden yordama → Regresyon analizi

Doğru analizi üç soru seçtirir. Birincisi amaçtır: veriyi yalnızca betimlemek mi istiyorum, yoksa bir karşılaştırma yapıp evren hakkında karar mı vereceğim? İkincisi karşılaştırılan şeylerin sayısıdır: bir ortalama ve bir referans değer mi, iki grup mu, daha fazlası mı? Üçüncüsü verinin nasıl toplandığıdır: aynı kişiler mi ölçüldü, farklı kişiler mi?


Araştırma sorusundan analiz seçimine

Soru Veri Analiz
Bir grup sabit bir değerden farklı mı? 1 grup, nicel Tek örneklem t
İki ayrı grup farklı mı? 2 bağımsız grup Bağımsız örneklem t (Welch)
Aynı kişiler iki ölçümde farklı mı? 2 eşleşmiş ölçüm Eşleştirilmiş t
Üç ve daha fazla ayrı grup farklı mı? ≥ 3 bağımsız grup Tek yönlü ANOVA + post-hoc
Henüz işlenmemiş durumlar Üç ve daha fazla eşleşmiş ölçüm, iki faktör, ilişki ve yordama Vize sonrası

Betimleme haritanın ilk dalıdır. Karşılaştırma satırları nicel değişkenin ortalamaları içindir; kategorik sonuç için test gerekiyorsa, normallik açıkça bozuksa veya son satırdaki durumda harita biter.

Bu üç soru vize öncesi öğrendiğimiz analizlerden birine götürür; tablonun son satırındaki durumlar haritanın dışındadır. Her durumda bağımlı değişkenin nicel olduğu ve ortalamanın anlamlı bir özet olduğu varsayılıyor. Değişken kategorikse ya da histogram ve Q–Q grafiğinde normallik açıkça bozuksa (özellikle küçük örneklemde) harita burada bitiyor: o durumlar için başka testler vardır (ki-kare, parametrik olmayan testler) ve bu dönemin kapsamı dışındadır.


Senaryolar: hangi analiz?

  1. Bir terapinin, katılımcıların tedavi öncesi ve sonrası depresyon puanlarını değiştirip değiştirmediği.
  2. Üç farklı reklamın satın alma niyeti puanlarını karşılaştırmak; her katılımcı yalnızca bir reklam görüyor.
  3. Bir bölümün öğrencilerinin hangi sosyal medya platformunu en çok kullandığını göstermek.
  4. Kadın ve erkek katılımcıların sınav kaygısı puanlarını karşılaştırmak.
  5. Bir fabrikadaki işçilerin haftalık çalışma saatinin, yasal sınır olan 45 saatten farklı olup olmadığı.
  6. Aynı öğrencilerin sabah ve akşam yapılan iki dikkat testindeki puanları.
  7. Dört farklı şehirdeki üniversite öğrencilerinin yaşam doyumu puanları; ANOVA anlamlı çıkmış, Levene testi de anlamlı.
  8. Tepki süresi verisinde ortalama 650 ms, medyan 520 ms çıkmış; araştırmacı yalnızca ortalamayı raporlamak istiyor.
  1. Eşleştirilmiş t-testi: aynı kişiler, iki ölçüm.
  2. Tek yönlü ANOVA: üç bağımsız grup; anlamlıysa post-hoc.
  3. Betimleme: kategorik değişken; frekans ve yüzde tablosu ile çubuk grafik. Test gerekmez.
  4. Bağımsız örneklem t-testi (Welch): iki ayrı grup.
  5. Tek örneklem t-testi: bir grup, referans değer 45.
  6. Eşleştirilmiş t-testi: aynı kişiler, iki koşul.
  7. Varyanslar farklı: Welch ANOVA sonucu raporlanır ve post-hoc için Games–Howell kullanılır.
  8. Ortalama medyandan çok büyük: dağılım sağa çarpık. Medyan ve çeyrekler açıklığı da raporlanmalı, histogram incelenmelidir; yalnızca ortalama tipik değeri yansıtmaz.

Bu nottan kalanlar

  • Bu derste önce genel ANOVA, sonra post-hoc çiftler izlenir; düzeltme çoklu karşılaştırma yüzünden gerekir, genel F bunun matematiksel önkoşulu değildir.
  • Düzeltme, çoklu karşılaştırmada toplam Tip I hatayı kontrol eder; bedeli temkindir.
  • Varyanslar benzerse klasik ANOVA ve Tukey; belirgin biçimde farklıysa ya da şüphe varsa Welch ANOVA ve Games–Howell.
  • “Anlamlı fark yok” eşitlik demek değildir; ortadaki grup iki uçla da örtüşebilir.
  • Analiz seçimi üç soruyla yapılır: amaç, kaç grup/ölçüm, aynı kişiler mi? Harita kategorik veride, açıkça bozuk normallikte ve vize sonrası durumlarda biter.

Bu notta ele alınmayanlar: Planlı karşıtlıklar; diğer düzeltme yöntemleri (Holm, Scheffé); kategorik veriler için testler.

Vize sonrası: İki faktörün birlikte etkisi, aynı kişilerin ikiden çok ölçümü, iki değişken arasındaki ilişki ve yordama.

Bu notla vize öncesi bölüm tamamlanıyor. Bir araştırma sorusundan başlayıp verinin nasıl toplandığını, tabloya ve yazılıma nasıl aktarıldığını, nasıl hazırlandığını, grafiklerle ve sayılarla nasıl betimlendiğini ve gruplar arası farklar hakkında nasıl karar verildiğini gördük.

Vize sonrasında aynı mantığı daha karmaşık sorulara taşıyacağız: iki faktörün birlikte etkisi, aynı kişilerin birçok kez ölçülmesi, iki değişken arasındaki ilişki ve bir değişkenden ötekini yordamak. Değişen yine neyin karşılaştırıldığı olacak; betimle, grafiğe bak, varsayımları kontrol et, test et, etkiyle birlikte raporla zinciri ise aynı kalacak.