Skip to main content

Uygulamaya ulaşmak: Portlar, TCP ve UDP

BLP 1003 — Bilgisayar Ağları · 6. Hafta · N3

Yazar

Öğr. Gör. Oktay Cesur

Yayınlanma Tarihi

16 Ekim 2026

Ping cevap verdi; peki hangi uygulama alacak?

Aynı bilgisayarda:
Tarayıcı     Dosya aktarımı     Ses uygulaması
       ↖          ↑          ↗
          Gelen ağ verisi

IP adresi bilgisayara ulaştırır. Uygulamayı kim seçecek?

Ping yanıtı almak, hedef bilgisayara IP düzeyinde ulaşılabildiğini gösterir. Bilgisayara ulaşan veri, henüz içindeki uygulamaya ulaşmış değildir. Aynı bilgisayarda bir web sunucusu, bir dosya aktarım programı ve bir müzik uygulaması aynı anda ağ kullanıyor olabilir. Gelen bir paketin bunlardan hangisine ait olduğunu söyleyen bir bilginin bulunması gerekir.

Bu soruyu portlar cevaplar. Ardından, IP’nin vermediği garantileri (N1) tamamlayan ve birbirinden çok farklı iki taşıma hizmeti olan TCP ve UDP gelir. Konunun ön bilgisi, IP’nin hizmet sınırları, kapsülleme ve N2’deki erişilebilirlik gözlemleridir.


Bina ve daire: IP adresi ve port

IP adresi binayı, port numarası daireyi gösterir.

  • Port: 16 bitlik alan, 0–65535
  • Soket: uygulamanın taşıma hizmetine eriştiği arayüz
  • İletişim ucu: IP adresi + port, örneğin 192.168.10.20:80

Bir apartmanın kapı numarası posta için yeterlidir: zarf binaya ulaşır. Ama zarf belirli bir daireye gidecekse üzerinde daire numarası da bulunmalıdır; yoksa kapıcı zarfı kime vereceğini bilemez. IP adresi binayı gösterir; bilgisayardaki hangi uygulamanın muhatap olduğunu ise port numarası gösterir. Taşıma katmanının temel işi budur: ağ katmanının getirdiği veriyi uygun uygulamaya ayırmak.

Port numarası 16 bitlik bir alandır; yani 0 ile 65535 arasında bir değer alır. Bir uygulamanın ağ kullanmak için taşıma hizmetine eriştiği arayüze soket (socket) denir. IP adresi ile port birlikte bir iletişim ucunu belirtir ve IPv4’te 192.168.10.20:80 biçiminde yazılır. Bu yazım bir gösterimdir; soketin kendisi uygulamanın taşıma hizmetine eriştiği araçtır, yazılan metin değildir.

Daire numarası dairenin sabit kimliğidir; port ise bir uygulamaya sabit bağlı değildir (sonraki slayt).


Port, uygulamanın sabit kimliği mi?

  • Bir program birden fazla soket açabilir.
  • Bir uygulama aynı anda birden fazla bağlantı kurabilir.
  • TCP 80 ile UDP 80 ayrı kullanımlardır.
  • Yaygın portlar (80, 443) gelenektir; sunucu başka portta da çalışabilir.

Portu bir uygulamanın değişmez kimlik numarası saymak yanıltıcıdır. Bir program birden fazla soket açabilir ve bir uygulama aynı anda birden fazla bağlantı kurabilir. TCP ile UDP ayrı protokollerdir; aynı sayısal port bu ikisinde ayrı kullanımlara sahip olabilir.

Bazı hizmetlerin yaygın varsayılan portları vardır (web için 80 ve 443 gibi). Bu bir gelenektir ve istemcinin sunucuyu nerede arayacağını önceden bilmesine yarar; ama sunucu başka bir portta da çalışabilir.


İstek ve yanıtta portlar

İstek: 192.168.10.10:52000 → 192.168.10.20:80
Yanıt: 192.168.10.20:80    → 192.168.10.10:52000
  • Sunucu portu (80): hizmetin tipik portu; istemci önceden bilir.
  • İstemci portu (52000): sistemin o bağlantı için seçtiği geçici değer.
  • Yanıtta uçlar yer değiştirir.

İletişimin iki ucu olduğu için taşıma başlığında da iki port bulunur: kaynak portu ve hedef portu. Tarayıcı B’deki web sunucusuna HTTP/1.1 isteği gönderirken hedef port hizmetin tipik portu olan 80’dir; kaynak port ise sistemin o bağlantı için geçici olarak seçtiği bir değerdir. 52000 örnek bir değerdir; sistem başka bir geçici port seçebilir.

Yanıtta uçlar yer değiştirir: sunucu yanıtı istemcinin 52000 numaralı portuna gönderir. Aksi hâlde yanıt, hangi uygulamaya gideceğini bilemezdi. İstemcinin geçici bir port alması bu yüzden gereklidir.


Aynı sunucu portu, iki istemci

İki farklı istemcinin 52000 portundan aynı sunucunun 80 portuna kurduğu ayrı TCP bağlantıları; yanıtta kaynak ve hedef IP–port çiftlerinin yer değiştirmesi

Sunucu bütün web istemcilerini 80 numaralı portta karşılayabilir; her istemci için ayrı bir sunucu portu açılması gerekmez. İki TCP bağlantısında sunucu ucu aynı, istemci uçları farklıdır. İki istemcinin kaynak portu aynı sayı olabilir; kaynak IP’leri farklı olduğu için bağlantılar ayırt edilir.

Aynı bilgisayardaki iki tarayıcı sekmesi de benzer şekilde aynı sunucunun 80 numaralı portuna bağlanabilir. Sunucu iki bağlantıyı birbirinden ayıramazsa yanıtlar karışırdı; bu yüzden ikinci bağlantıda istemci, örneğin 52001 gibi başka bir kaynak portu seçebilir. Burada gösterilen, bağlantıların ayrı uçlar kullandığıdır; sekmeler ile portlar bire bir eşleşmek zorunda değildir.

Sunucu gelen bir TCP segmentini, bağlantının iki ucunu (IP ve port çiftlerini) birlikte değerlendirerek yerleştirir. Bu yüzden port, programın numarasından çok bir bağlantı ucunun parçasıdır: bir sunucu programı aynı anda çok sayıda bağlantıya hizmet verebilir.


TCP ve UDP: aynı iş, farklı hizmet

İkisi de IP’nin getirdiği veriyi port aracılığıyla uygulamaya teslim eder.

Özellik TCP UDP
Bağlantı kurma Var (el sıkışma) Yok
Veri birimi Bayt akışı Datagram (mesaj sınırı korunur)
Kayıp giderme, yeniden gönderim Var Yok (uygulama yapabilir)
Sıralı teslim Var Yok
Akış ve yoğunluk denetimi Var Yok
Başlık yükü Daha büyük 8 bayt

IP paketlerin kayıpsız, sıralı ve tekrarsız teslimini garanti etmez. Taşıma katmanı bu noktada iki farklı yol sunar.

TCP (Transmission Control Protocol) bağlantı yönelimlidir. İki uç, veri göndermeden önce bir bağlantı durumu kurar; gönderilen baytları numaralar, alınanları onaylar, kaybolanı yeniden gönderir ve uygulamaya veriyi sıralı bir bayt akışı olarak sunar. UDP (User Datagram Protocol) bağlantı kurmaz. Uygulamanın verdiği her mesaja küçük bir başlık ekleyerek onu bir datagram olarak gönderir; kaybı gidermez, sırayı düzeltmez, akışı ve yoğunluğu denetlemez. Aldığı mesajları sınırlarıyla korur, yani iki mesaj birleşmez.

UDP için “yok” yazan özellikler eksik gibi görünür, ama bunlar her uygulama için eksik sayılmaz. “TCP güvenli, UDP hızlı” cümlesi bu yüzden yetersizdir: güvenilirlik, gizlilik ve hız ayrı ölçütlerdir. TCP kendi başına şifreleme sağlamaz; UDP ise her koşulda daha hızlı bir uygulama sağlamaz. Hangisinin uygun olduğu, uygulamanın istediği şeye bağlıdır.


Bayt akışı ve mesaj sınırı

MER ve HABA gönderimleri TCP alıcısında bir veya farklı sınırlarda birden fazla okumayla alınabilir; UDP teslim edilen datagramların mesaj sınırlarını korur

Bu örnek paket kaybı ya da karakterlerin yer değiştirmesi örneği değildir. Baytlar eksiksiz ve sıralı gelir; değişen, alıcı uygulamanın bunları kaç okumada alacağıdır. Gönderen önce MER, sonra HABA verdiğinde alıcı bunları tek okumada MERHABA olarak, iki okumada ya da daha fazla parçaya bölünmüş hâlde alabilir. TCP baytların sırasını korur; uygulamanın gönderirken kullandığı çağrı sınırlarını korumayı vaat etmez.

Alıcı uygulamanın “mesaj nerede bitti?” sorusuna kendi protokolüyle cevap vermesi gerekir. HTTP/1.1’de başlıkların sonundaki boş satır ve uygun durumlarda Content-Length alanı bu işi yapar. TCP sıralı baytları getirir; HTTP o baytların nasıl okunacağını söyler.

UDP’de durum farklıdır. Uygulama iki ayrı datagram gönderirse teslim edilen her datagram ayrı bir mesaj sınırına sahiptir. Ancak birinin ulaşması diğerinin de ulaştığını göstermez. İki protokol uygulamaya farklı veri sunumu yapar; karşılaştırmayı yalnız hız üzerinden kurmak bu farkı gizler.


Üç yollu el sıkışma

İstemci                          Sunucu
   ── SYN, Seq=100 ───────────────>
   <─ SYN+ACK, Seq=200, Ack=101 ───
   ── ACK, Seq=101, Ack=201 ──────>
  • SYN, sıra uzayında bir konum tüketir: 100 → beklenen 101.
  • Son ACK veri taşımaz; ek konum tüketmez.

TCP, veri göndermeden önce iki ucun bağlantı durumunu ve başlangıç sıra bilgilerini paylaşması için üç mesaj kullanır. Sıra ve onay ilişkisini izlemek kolay olsun diye başlangıç sayıları küçük seçilmiştir.

Birinci mesajda istemci SYN ile “ben 100’den başlıyorum” der. İkinci mesajda sunucu hem kendi başlangıcını bildirir (Seq=200) hem de istemciyi onaylar: Ack=101, yani “sıradaki beklediğim 101”. SYN sıra uzayında bir konum tükettiği için onaydan sonra beklenen değer 100 değil 101 olur. Üçüncü mesajda istemci aynı mantıkla sunucunun SYN’ini onaylar: Ack=201. Bu örnekte son ACK veri taşımadığından ek bir konum tüketmez.

Bu üç mesajdan sonra iki uç da bağlantının durumunu ve hangi baytlardan başlandığını bilir. El sıkışma, sonradan gönderilen verinin kayıpsız ulaşacağını ya da şifreleneceğini kanıtlamaz; kurduğu şey bağlantı durumu ve başlangıç sıra bilgisidir.


Sıra numarası bayt sayar

Bağımsız bir kurulmuş bağlantı (100/200 örneğinin devamı değil):

Seq=1000, veri uzunluğu = 100 bayt
Taşınan baytlar:        1000–1099
Beklenen sonraki bayt:  1100
Alıcının onayı:         Ack=1100

Ack=1100: “1099 dahil bütün baytları sırayla aldım, şimdi 1100’ü bekliyorum.”

TCP’nin sıra numarası segmentleri değil baytları sayar. Bir segmentin sıra numarası, taşıdığı ilk veri baytının akıştaki konumudur. 100 bayt veri taşıyan ve Seq=1000 olan bir segment, 1000’den 1099’a kadar olan aralığı kaplar; aralığın son değeri dahildir. Alıcının onayı ise beklenen sonraki baytı gösterir: Ack=1100.

Ack=1100’ü “1100. segment geldi” diye okumak yanlış olur; anlamı, 1099 dahil bütün baytların sırayla alındığı ve şimdi 1100’ün beklendiğidir. Bayt hesabı sayesinde segment boyları değişse bile akış izlenebilir.


Bir bölge kaybolunca

1100–1199 aralığı eksikken 1200–1299 tamponda olsa da ACK 1100 kalır; eksik aralık yeniden alındığında kesintisiz akış tamamlanır ve ACK 1300 olur

IP kayıp verebileceğine göre TCP bu durumu nasıl telafi eder? Alıcı üç ardışık bölge bekliyor olsun ve ikincisi yolda kaybolsun. Üçüncü bölge (1200–1299) gelse bile ACK 1100’de kalır, çünkü onay kesintisiz alınan sınırı bildirir; buna kümülatif onay denir. 1100–1199 aralığı hâlâ boştur.

Alıcının 1200–1299’u tamponda tuttuğu varsayılırsa, eksik bölge yeniden geldiğinde kesintisiz sınır doğrudan 1300’e atlar. Gönderici, zaman aşımı gibi mekanizmalarla eksik bölgeyi yeniden göndermeye karar verir. Uygulama bu olayların hiçbirini görmez; kendisine yalnız 1000’den 1299’a sıralı bir bayt akışı sunulur.

TCP’nin güvenilirliği, dosyanın her koşulda tamamlanacağını garanti etmez. Bağlantı kalıcı olarak bozulabilir ve uygulama bir hata alabilir. TCP’nin sıralı bayt teslimi ile sunucunun alınan veriyi diske yazması da ayrı işlerdir.


Alıcı yavaşsa, ağ doluysa

Akış denetiminde alıcı tamponu, yoğunluk denetiminde ağ yolundaki kuyruk darboğazdır; gönderim farklı kaynakların kapasitesine göre sınırlanır

Kayıp, kablonun kopmasından başka nedenlerle de oluşur. Sunucudan veri alan program, gelen baytları yeterince hızlı işleyemiyor olabilir; TCP’nin alıcı tamponu sınırlıdır. Alıcı kabul edebileceği veri miktarını göndericiye bildirir ve gönderici henüz onaylanmamış verisini bu sınır içinde tutar. Akış denetimi, hızlı göndericinin yavaş alıcıyı taşırmasını önlemeye yöneliktir.

Şimdi alıcının çok hızlı, ama aradaki yolun başka bağlantılarla dolu olduğunu düşünelim. Alıcının tamponunun boş olması, ağdaki kuyrukların büyümesini engellemez. Yoğunluk denetimi bu kez ağ koşullarına göre gönderimi ayarlar. Aynı bağlantıda hem alıcının kabul kapasitesi hem de ağın taşıyabildiği yük dikkate alınır.

Onay, akış denetimi ve yoğunluk denetimi birbirine temas eden ama farklı işlerdir. Onay hangi baytların alındığını, alıcı penceresi ne kadar ek verinin kabul edilebileceğini bildirir; yoğunluk denetimi ağ yoluna ne kadar yük verileceğini düzenler.


UDP: dört alanlı başlık

┌───────────┬──────────┬─────────┬──────────┐
│Kaynak port│Hedef port│ Uzunluk │ Checksum │  + Uygulama verisi
└───────────┴──────────┴─────────┴──────────┘
   2 bayt      2 bayt    2 bayt     2 bayt    = 8 bayt
  • Uzunluk = başlık + veri: 20 bayt veri → 28
  • Checksum bozulmayı saptamak içindir; onay mesajı değildir

UDP başlığı yalnız dört alandan oluşur: kaynak port, hedef port, uzunluk ve checksum. Her biri iki bayt olduğundan başlık toplam 8 bayttır. Uzunluk alanı başlık ile veriyi birlikte sayar; örneğin 20 bayt veri taşıyan bir datagramda bu alanda 28 yazar.

Checksum bozulmayı saptamak içindir. Alıcının gönderene yolladığı bir onay mesajı değildir ve kötü niyetli değişikliğe karşı koruma da sağlamaz. Şekil alanların mantıksal gösterimidir; yakalanmış bir paket değildir.


UDP üzerinde güvenilirlik kurulabilir

  • UDP ile istek gönderip yanıt alınabilir; tek yönlü değildir.
  • Uygulama zaman aşımıyla yeniden deneyebilir, kendi sıralamasını yazabilir.
  • HTTP/3, UDP üzerinde QUIC kullanır
  • Güvenilirlik mekanizmaları QUIC’e aittir
  • Yoğunluğu önemsemek TCP’de hazır gelir; UDP’de uygulamanın işi.

Bir UDP datagramı kaybolduğunda uygulama kaybı kabul etmek zorunda değildir. Uygulama UDP ile istek gönderip yanıt alabilir (UDP tek yönlü değildir), zaman aşımından sonra yeniden deneyebilir ve gerekirse kendi sıralama kurallarını yazabilir.

Güncel web sürümlerinden HTTP/3, UDP üzerinde çalışan QUIC protokolünü kullanır ve güvenilir aktarım mekanizmalarına sahiptir. QUIC’in ayrıntısı bu dersin konusu değildir; ama örnek, UDP’nin “güvenilir olamaz” diye düşünülmemesi gerektiğini gösterir. Bu örnekte güvenilirliği sağlayan mekanizmalar QUIC’e aittir, UDP altta datagram hizmetini sunar. Aynı örnek, “web TCP’dir” gibi genellemelerin sınırını da gösterir.

UDP kullanan uygulama da ağ yoğunluğunu gözetmelidir. Yoğunluk denetimi TCP’de hazır gelir; UDP’de bu sorumluluk uygulamadadır.


Hangi uygulama ne bekliyor?

İhtiyaç Düşünülecek
Dosyanın bütün baytları gerekli Kayıp giderme, sıralı teslim → TCP doğal bir tercih
Görüntülü görüşmede geç kalan ses işe yaramaz Gecikme ile kayıp arasında tercih; eksiklik bazen kabul edilir
Kısa ad sorgusu; yanıt gelmezse tekrar sorulur Küçük mesaj, uygulama düzeyinde zaman aşımı → UDP uygun olabilir

Tek ölçüt (“hız” ya da “güven”) yetmez. Birlikte tartılanlar:

  • Kayıp toleransı
  • Sıra gereksinimi
  • Gecikme beklentisi

TCP ile UDP arasındaki seçim, uygulamanın gereksinimlerinden yapılır. 10 MB’lık bir dosyanın ortasındaki tek bir kayıp dosyayı kullanılamaz kılar; bu yüzden beklemek ve eksik bölgeyi tamamlamak mantıklıdır. Canlı bir görüşmede ise yarım saniye önceki bir ses parçasını yeniden almak işe yaramaz, çünkü oynatılmış zamanı geri getiremeyiz. Kısa bir ad sorgusunda ise yanıt gelmezse sorguyu tekrarlamak ucuzdur ve küçük bir mesaj için bağlantı kurmak gereksiz yük olabilir.

Bunlar evrensel kurallar değildir: dosya uygulamalarının hepsi TCP, ses uygulamalarının hepsi UDP kullanmaz. İhtiyaç; kayıp toleransı, sıra gereksinimi ve gecikme beklentisiyle birlikte tartılır; “hız” ya da “güven” tek başına yetmez. N1’de zıt ihtiyaçlarıyla görülen iki uygulama böylece iki ayrı taşıma hizmetiyle karşılanır.


Küçük bir aktarımı yorumlamak

Seq=4000, 60 bayt    → baytlar 4000–4059
Seq=4060, 40 bayt    → baytlar 4060–4099

Ayrı ayrı onay: Ack=4060, sonra Ack=4100
Birlikte onay:  doğrudan Ack=4100    (son onaylanan bayt: 4099)

Bu sayılar tek yöndeki bayt akışının konumunu izler; mesaj ya da dosya sayısını değil.

Bir segment Seq=4000 ile 60 bayt, sonraki segment Seq=4060 ile 40 bayt taşısın. İkisi de sırayla alınır ve her segment ayrı onaylanırsa ilk onay 4060, ikincisi 4100 olur. TCP her segmente hemen ayrı bir ACK göndermek zorunda değildir; iki segment birlikte onaylanırsa doğrudan 4100 görülebilir. Aralıkların son değerleri dahildir: son onaylanan bayt 4099’dur ve onay beklenen sonraki baytı, 4100’ü gösterir.

Alıcı TCP’nin 4100’ü onaylaması, uygulamanın veriyi diske kaydettiğini ya da isteği işlediğini göstermez. Uygulama sonucu için daha üst düzeyde bir yanıt gerekir. Bir web isteğinin HTTP yanıtı, tam da bu nedenle TCP ACK’inden ayrı bir bilgi taşır.


Mesaj uygulamaya ulaştı; ne anlama geliyor?

Taşıma hizmeti baytları doğru uygulamaya getirdi.

  • Web sunucusu bu baytları nasıl yorumlayacak?
  • Hangi sayfa isteniyor?
  • Yanıt nasıl biçimlenecek?

Taşıma katmanı veriyi doğru uygulamaya, doğru hizmet niteliğiyle ulaştırır; ama uygulamanın bu baytlarla ne yapacağını belirlemez. Hangi sayfanın istendiği, yanıtın nasıl biçimleneceği gibi sorular uygulamaların kendi protokollerine aittir. Cevap N4’te ağ hizmetleriyle birlikte verilir.