İlişkili Şemayı Kurmak, Doğrulamak ve Genişletmek
BLP 1005 — Veritabanı Yönetim Sistemleri
Ödünç kaydını üye ve kitaba bağlayalım
uye ve kitap kendi kimliklerini taşıyor. odunc ikisine bağlanacak.
Her ödünç satırı bir üyeyi ve bir kitabı göstermeli. Bunu sunucuya nasıl söyleriz?
. . .
Yabancı anahtar: Başka bir tablodaki satırın anahtarını taşıyan sütun. Şimdi bu bağı SQL’de yazacağız.
Üye ve kitap tabloları kendi kimliklerini taşıyor. Ödünç tablosu ikisine bağlanacak: her ödünç satırı bir üyeyi ve bir kitabı göstermeli. Çizginin tablodaki karşılığını yabancı anahtar olarak kurmuştuk. Burada bu bağlar birincil anahtarlara gidiyor.
Şimdiye kadar yabancı anahtarı kâğıtta ve örnek satırlarda gördük. Şimdi bunu sunucuya söyleyeceğiz; böylece kural kâğıtta kalmayıp sunucu tarafından uygulanacak.
Üç tablo, bir betik
CREATE DATABASE IF NOT EXISTS kutuphane;
USE kutuphane;
CREATE TABLE IF NOT EXISTS uye (
uye_numarasi INT AUTO_INCREMENT,
ad_soyad VARCHAR(100) NOT NULL,
eposta VARCHAR(100) UNIQUE,
kayit_tarihi DATE DEFAULT (CURRENT_DATE),
PRIMARY KEY (uye_numarasi)
);
CREATE TABLE IF NOT EXISTS kitap (
demirbas_numarasi VARCHAR(20),
baslik VARCHAR(200) NOT NULL,
yazar VARCHAR(100),
PRIMARY KEY (demirbas_numarasi)
);
CREATE TABLE IF NOT EXISTS odunc (
odunc_id INT AUTO_INCREMENT,
uye_numarasi INT NOT NULL,
demirbas_numarasi VARCHAR(20) NOT NULL,
alis_tarihi DATE NOT NULL,
iade_tarihi DATE,
PRIMARY KEY (odunc_id),
CONSTRAINT fk_odunc_uye FOREIGN KEY (uye_numarasi)
REFERENCES uye (uye_numarasi),
CONSTRAINT fk_odunc_kitap FOREIGN KEY (demirbas_numarasi)
REFERENCES kitap (demirbas_numarasi)
);uye ve kitap önceki notlardaki gibi; yeni olan odunc.
Üç tabloyu sırayla yazıyoruz. uye ve kitap önceki notta kurduklarımızın aynısı; IF NOT EXISTS sayesinde onlar zaten varsa komutlar hiçbir şeyi değiştirmeden geçiyor. Betiğin başında veritabanını kuran ve etkin yapan iki komut da var.
Yeni olan odunc tablosu. odunc_id ödünç kaydının kendi kimliği: otomatik artıyor ve birincil anahtar. uye_numarasi, demirbas_numarasi ve alis_tarihi NOT NULL, çünkü her ödünç kaydı bir üyeye, bir kitaba ve bir tarihe ait. iade_tarihi boş kalabilir; kitap iade edilmediyse hücrede NULL duruyor.
Yabancı anahtar satırını okumak
CONSTRAINT fk_odunc_uye FOREIGN KEY (uye_numarasi)
REFERENCES uye (uye_numarasi)FOREIGN KEY (uye_numarasi)→ bu tablodaki sütun yabancı anahtar.REFERENCES uye (uye_numarasi)→ işaret ettiği tablo ve sütun.CONSTRAINT fk_odunc_uye→ kurala verilen ad.
Ödünç kaydı, var olmayan bir üyeye bağlanamaz.
Birini soldan sağa okuyalım. FOREIGN KEY (uye_numarasi), bu tablodaki uye_numarasi sütununun bir yabancı anahtar olduğunu söylüyor. REFERENCES uye (uye_numarasi) hangi sütuna işaret ettiğini söylüyor: uye tablosunun uye_numarasi sütunu. Sunucu böylece odunc tablosundaki her uye_numarasi değerinin uye tablosunda bulunmasını şart koşuyor. Bu, referans bütünlüğünün SQL’de uygulanması. Kitap için de aynı kural geçerli.
CONSTRAINT fk_odunc_uye bu kurala bir ad veriyor. Ad, bir ihlalde hata iletisinde görünüyor ve hangi kuralın bozulduğunu söylüyor. Adı fk_ ile başlatıp tablo adını ve işaret edilen tablo adını ekliyoruz.
İki sütunun tipleri de kasıtlı olarak aynı: odunc.uye_numarasi INT, işaret ettiği uye.uye_numarasi INT; demirbas_numarasi iki tarafta da VARCHAR(20). Yabancı anahtar sütununu, işaret ettiği birincil anahtarın tipiyle uyumlu seçiyoruz.
Hedef tablo henüz yoksa bağımlı tablo kurulamaz
Temiz bir veritabanı kuralım ve etkin yapalım:
CREATE DATABASE IF NOT EXISTS sira_denemesi;
USE sira_denemesi;uye ve kitap yokken odunc komutu:
Error Code: 1824.
Failed to open the referenced table 'uye'
Sunucu uye tablosunu aradı ve bulamadı. Katman: nesne adı.
Yabancı anahtarın işaret ettiği tablo, onu taşıyan tablodan önce kurulur.
uye ile kitap kendi aralarında herhangi bir sırayla; odunc ikisinden sonra.
Betikteki odunc komutunu, uye ve kitap henüz yokken çalıştıralım. Bunu görmek için temiz bir veritabanı gerekiyor; sira_denemesi adında yeni bir veritabanı kurup etkin yapıyoruz. Bu denemede hedef tablolar önceden bulunmamalı; IF NOT EXISTS ile oluşturulan veritabanının zaten var olması onun temiz olduğunu garanti etmiyor.
Sunucu 1824 kodunu veriyor. İleti “referans verilen tablo açılamadı” diyor. Komutun yazımında sorun yok: sunucu cümleyi çözdü, REFERENCES uye satırına gelince uye tablosunu aradı ve bulamadı. Geçen notta gördüğümüz dört katman içinde bu, nesne adı katmanı: aranan uye tablosu etkin veritabanında yok. Yazımı değiştirmek işe yaramıyor. Çözüm, uye tablosunu önce kurmak.
Kural şu: yabancı anahtarın işaret ettiği tablo, yabancı anahtarı taşıyan bağımlı tablodan önce kurulur. Kâğıtta bunu oklardan okuyabiliriz. odunc’tan uye’ye ve kitap’a ok gidiyor. Okun ucundaki tablo önce kurulur. uye ile kitap arasında ok yok; hangisinin önce kurulacağı fark etmez. İki sıra da çalışır. odunc ise ikisinden de önce gelemez.
Bu yüzden betik doğru sırada yazılmış. Sıra denemesinden sonra ana veritabanına dönüyoruz: USE kutuphane;.
Komut çalıştı, yapı doğru mu?
odunc komutundan iki CONSTRAINT satırını unutsaydık:
- komut yine hatasız çalışırdı,
- tablo yabancı anahtarsız kurulurdu.
Hatasız çalışmak yalnız sunucunun komutu anladığını söyler.
Kuralın kurulduğunu nasıl görürüz?
. . .
Yapıyı okuyarak ve kuralı bozmayı deneyerek.
Üç tablo kuruldu ve betik hatasız çalıştı. Bu, kuralların sunucuda kurulduğunu göstermiyor. odunc tablosundaki iki CONSTRAINT satırını yazmayı unutsaydık komut yine hatasız çalışırdı ve tablo yabancı anahtarsız kurulurdu.
Hatasız çalışmak, yalnız sunucunun komutu anlayabildiğini söylüyor. Kuralın kurulduğunu görmenin iki yolu var: yapıyı okumak ve kuralı bozmayı denemek. Önce yapıyı okuyoruz.
DESCRIBE ile sütunları okumak
DESCRIBE uye;| Field | Type | Null | Key | Default | Extra |
|---|---|---|---|---|---|
| uye_numarasi | int | NO | PRI | NULL | auto_increment |
| ad_soyad | varchar(100) | NO | NULL | ||
| eposta | varchar(100) | YES | UNI | NULL | |
| kayit_tarihi | date | YES | curdate() | DEFAULT_GENERATED |
PRI birincil anahtar · UNI UNIQUE · Null = NO boş kalamaz.
DESCRIBE, bir tablonun sütunlarını, tiplerini ve kısıt işaretlerini listeleyen komut. Altı sütun var. Field sütunun adı, Type tipi. Null, sütunun boş kalıp kalamayacağını söylüyor: NO boş kalamaz, YES kalabilir. Key anahtar durumunu gösteriyor. Default, değer verilmezse yazılacak değeri, Extra sütunun ek özelliklerini söylüyor. Buradaki DEFAULT_GENERATED, varsayılanın sabit bir değer yerine bir ifadeden üretildiğini belirtiyor.
Satırları yazdığımız komutla eşleyelim. uye_numarasi: Null NO, Key PRI, Extra auto_increment. PRI birincil anahtar demek; birincil anahtar sütunu boş kalamaz, bu yüzden Null NO. ad_soyad: Null NO, yani NOT NULL kurulmuş. eposta: Key UNI, yani UNIQUE; Null YES, yani boş kalabilir. kayit_tarihi: Default sütununda curdate() var; değer verilmezse bugünün tarihi yazılıyor.
odunc tablosunu siz okuyun
DESCRIBE odunc;| Field | Type | Null | Key | Default | Extra |
|---|---|---|---|---|---|
| odunc_id | int | NO | PRI | NULL | auto_increment |
| uye_numarasi | int | NO | MUL | NULL | |
| demirbas_numarasi | varchar(20) | NO | MUL | NULL | |
| alis_tarihi | date | NO | NULL | ||
| iade_tarihi | date | YES | NULL |
MUL yabancı anahtar sütunlarında görünür ama tek başına yabancı anahtar kanıtı değildir.
SHOW CREATE TABLE odunc;DESCRIBE, MUL olan sütunun hangi tabloya bağlandığını söylemez.
Çıktıda aranan iki satır:
CONSTRAINT fk_odunc_uye FOREIGN KEY ... REFERENCES ...CONSTRAINT fk_odunc_kitap FOREIGN KEY ... REFERENCES ...
Önce tabloya kendiniz bakın, sonra okumayı karşılaştırın. odunc_id birincil anahtar ve otomatik artıyor. uye_numarasi ve demirbas_numarasi sütunlarında Key olarak MUL var. MUL, sütunun benzersiz olmayan bir indeksin başında bulunduğunu gösteriyor; bu sütundaki değer tekrarlanabilir. İndeks, sunucunun değerlere erişmek için tuttuğu yardımcı yapı.
MUL tek başına yabancı anahtar kanıtı değil. Bir üye birçok ödünç satırında geçer, bir kitap da öyle; yabancı anahtar sütunlarında bu işareti görmemiz bundan. iade_tarihi YES: iade edilmemiş kitaplar için boş kalabilir.
DESCRIBE sütunları özetliyor ama MUL olan sütunun hangi tabloya bağlandığını söylemiyor. Tablonun sunucuda saklanan tam tanımını SHOW CREATE TABLE getiriyor.
Çıktıda tabloyu kuran komutun tam metnini görüyorsunuz. Aradığımız iki satır, yabancı anahtarların tanımı. Bu satırlar hangi sütunun hangi tabloya ve hangi sütuna bağlandığını açıkça yazıyor. Çıktının sonundaki motor ve karakter kümesi satırlarını okumamız gerekmiyor.
Kuralı bozmayı deneyelim
Önce var olan bir kitap sağlayalım (kurgu satır):
INSERT INTO kitap (demirbas_numarasi, baslik, yazar)
VALUES ('K-101', 'Örnek Kitap', 'Örnek Yazar');K-101 var; uye tablosunda 999 yok:
INSERT INTO odunc (uye_numarasi, demirbas_numarasi, alis_tarihi)
VALUES (999, 'K-101', '2026-10-01');INSERT INTO odunc→ odunc tablosuna satır ekle- İlk parantez → hangi sütunlara
VALUESparantezi → hangi değerler, aynı sırayla
Yapıyı okumak kuralın yazıldığını gösteriyor. Kuralın çalıştığını ise kuralı bozan bir satır göndererek görüyoruz. Bu denemeyi yeni kurulmuş modelde yapıyoruz: uye ve kitap henüz boş, dolayısıyla 999 numaralı üye yok. Yalnız üye kuralını sınamak için önce var olan bir kitap sağlıyoruz; hazır bir komut kitap tablosuna kurgu bir K-101 satırı ekliyor.
Sonra olmayan üyeye ama var olan kitaba bağlı bir ödünç kaydı göndermeyi deniyoruz. Komutun parçalarını okuyalım. INSERT INTO odunc “odunc tablosuna satır ekle” diyor. İlk parantez hangi sütunlara değer vereceğimizi sıralıyor. VALUES’tan sonraki ikinci parantez, o değerleri aynı sırayla veriyor: 999 uye_numarasi için, 'K-101' demirbas_numarasi için, '2026-10-01' alis_tarihi için. Metin ve tarih değerleri tek tırnak içinde yazılıyor; sayı yazılmıyor.
Sunucu satırı kabul etmez
ERROR 1452 (23000): Cannot add or update a child row:
a foreign key constraint fails (`kutuphane`.`odunc`,
CONSTRAINT `fk_odunc_uye` FOREIGN KEY (`uye_numarasi`)
REFERENCES `uye` (`uye_numarasi`))
1452→ hata koduchild row→ yabancı anahtarı taşıyan satırfk_odunc_uye→ bozulan kuralın adıREFERENCES uye→ kuralın işaret ettiği yer
Dört katmanın hiçbiri sorun değil:
- bağlantı açık, doğru veritabanı etkin,
- tablolar var, komutun yazımı doğru.
Sunucu komutu anladı ve çalıştırmaya kalktı; gönderilen veri bir kurala takıldı.
Kısıt ihlali: Komutun kendisi değil, gönderilen veri bir veri kuralını bozar.
Sunucu 1452 koduyla satırı reddediyor. İletinin yazılışı kullandığınız istemciye göre değişebilir; kod ve ana cümle aynı. Parçalarına ayıralım. 1452 hata kodu. Cannot add or update a child row: yabancı anahtarı taşıyan, yani bağımlı tablodaki bir satır eklenemiyor ya da güncellenemiyor. a foreign key constraint fails: bir yabancı anahtar kısıtı bozuldu. Sonra sorunun hangi veritabanında ve hangi tabloda olduğu geliyor. CONSTRAINT fk_odunc_uye: bozulan kuralın adı. Bu adı biz vermiştik; ileti işte bu yüzden hangi kuralın bozulduğunu söylüyor. REFERENCES uye: kuralın işaret ettiği yer. uye tablosunda 999 numaralı bir satır yok.
Bu ileti, yazdığımız referans kuralının kâğıtta kalmadığını gösteriyor: sunucu her satır eklenişinde kuralı denetliyor ve bozan satırı geri çeviriyor. Satır eklenmedi; odunc tablosu hâlâ boş.
Betik çalıştırırken hata iletisini okuma yönteminde dört katman kullanıyorduk: bağlantı, etkin veritabanı, nesne adı, sözdizimi. Bu iletide dördü de sorun değil. Bağlantı açık, doğru veritabanı etkin, tablolar var ve komutun yazımı doğru.
Sunucu komutu anladı ve çalıştırmaya kalktı, ama satırdaki bir değer bir veri kuralına takıldı. Buna kısıt ihlali diyelim ve katmanlara beşinci katman olarak ekleyelim: komutun kendisi değil, gönderilen veri kuralı bozuyor.
Yeni bir gereksinim: ödünç notu
Görevliler her ödünç kaydına kısa bir not düşebilsin:
“Kitabın 12. sayfasında kurşun kalemle çizikler var.”
Not zorunlu olmayacak. odunc tablosunda böyle bir sütun yok.
Tabloyu silip baştan mı kuralım?
. . .
Tabloyu silmek yapıyı ve satırları birlikte siler.
Kütüphane yönetimi yeni bir istekte bulundu: görevliler her ödünç kaydına kısa bir not düşebilsin. Not zorunlu olmayacak; çoğu ödünçte hiçbir şey yazılmayacak. odunc tablosunda böyle bir sütun yok.
İlk akla gelen yol, tabloyu silip notlar sütunuyla baştan kurmak. Hazır atölye betiğinde DROP TABLE IF EXISTS ile silip kurmak, aynı deneme verisine dönmemizi sağlıyordu. Kayıtları saklamamız gerektiğinde bunun sonucunu yeniden düşünmeliyiz.
Kütüphanenin üç yıldır çalıştığını ve ödünç tablosunda üç yıllık kayıt biriktiğini düşünelim. Şu an odunc tablomuz boş, ama gerçek bir kütüphanede böyle olmaz. Bir tablo, yapıdan ve satırlardan oluşur. Tabloyu silmek, ikisini birden siler. Yapıyı yeniden kurmak satırları geri getirmez. Yeni bir sütun için üç yıllık ödünç geçmişini kimse kaybetmeyi kabul etmez. Doğru yol, tablonun yapısını satırlara dokunmadan değiştirmek.
Tabloya sütun eklemek
USE kutuphane;
ALTER TABLE odunc ADD notlar VARCHAR(255);ALTER— değiştir ·TABLE odunc— neyiADD— ekleme işinotlar VARCHAR(255)— ad ve tip, kurarken yazdığımız gibi
NOT NULL yok: not zorunlu değil.
ALTER TABLE: Var olan bir tablonun yapısını değiştiren DDL komutu.
CREATE TABLE IF NOT EXISTS istediğimiz kadar çalıştırılabiliyordu. ALTER TABLE ... ADD ise değil:
Error Code: 1060. Duplicate column name 'notlar'
Eklemeyi bir kez uygularız.
Tipi değiştirmek ya da sütun silmek de mümkün; alanı küçültmek veri kaybettirebilir.
ALTER TABLE, var olan bir tablonun yapısını değiştiren DDL komutu. Burada kullanacağımız sütun ekleme işlemi, mevcut satırları silmeden tabloyu genişletiyor.
Komutu soldan sağa okuyalım. ALTER “değiştir” demek, TABLE odunc neyi değiştirdiğimizi söylüyor, ADD ekleme işini seçiyor. Sonra gelen notlar VARCHAR(255), tablo kurarken yazdığımız sütun tanımının aynısı: bir ad, bir tip. Sütun listesini saran ayrı parantez ve virgül yok; tek sütun ekliyoruz.
Tipi ve kısıtı önceki notlardaki sorulara sorarak seçtik. Not üzerinde hesap yapılmayacak ve uzunluğu sınırlı, kısa bir metin; o yüzden VARCHAR(255). Not zorunlu olmadığı için NOT NULL yazmadık.
CREATE TABLE IF NOT EXISTS komutunu istediğimiz kadar çalıştırabiliyorduk. Bu komut öyle değil: ikinci kez çalıştırırsanız sunucu notlar sütununun zaten var olduğunu söylüyor ve hata veriyor. Bu eklemeyi bir kez uyguluyoruz.
Sütun tipini değiştirmek ya da bir sütunu silmek de mümkün. Ama alanı küçültmek, örneğin 255 karakterlik bir sütunu 50’ye indirmek, mevcut verinin bir kısmını kaybettirebilir.
Eklenen sütun satırlarda ne olur?
DESCRIBE odunc;| Field | Type | Null | Key | Default | Extra |
|---|---|---|---|---|---|
| odunc_id | int | NO | PRI | NULL | auto_increment |
| uye_numarasi | int | NO | MUL | NULL | |
| demirbas_numarasi | varchar(20) | NO | MUL | NULL | |
| alis_tarihi | date | NO | NULL | ||
| iade_tarihi | date | YES | NULL | ||
| notlar | varchar(255) | YES | NULL |
Null = YES, Default = NULL: önceden kayıt varsa yeni hücreler NULL olur — “bu ödünç için not yok.”
Yapıyı yeniden inceleyelim. notlar sütunu tablonun sonuna eklenmiş. Çıktıdaki diğer satırlar aynı sütun tanımlarını gösteriyor; bunlar ödünç kayıtları değil, tablonun sütunları. notlar satırında iki bilgi önemli: Null sütununda YES, yani sütun boş kalabilir; Default sütununda NULL, yani değer verilmezse hücreye NULL yazılır.
Bu iki bilgi, tabloda zaten satırlar olduğunda ne olacağını söylüyor. Üç yıllık ödünç kaydı olsaydı, sütun eklendiği anda her satırın notlar hücresi için elimizde bir değer olmazdı. Sütun boş kalabildiği ve varsayılan değeri bulunmadığı için sunucu bu hücrelere NULL yazardı: “bu ödünç için not yok”. Eski kayıtlar ve önceki sütunlardaki değerler korunur; her kayıt yeni bir sütun kazanır.
Karar soruları
uyevekitaptablolarını silip yeniden kurmadan önceodunctablosuyla ne yapmak gerekir?DESCRIBE oduncçıktısındaMULgörüyoruz. Yabancı anahtar kurulduğunu söyleyebilir miyiz?- 1452 hatası aldık. Komutun yazımını mı değiştiririz?
- Önce
odunctablosunu silmek gerekir; çünkü yabancı anahtar o tablonun içinde veuyeilekitap’ı işaret ediyor. Kurarken okun ucundaki tablonun önce gelmesi gerektiği gibi, silerken de bağımlı tablo önce gider. - Hayır.
MULbenzersiz olmayan bir indeksin başında olmayı gösterir. Yabancı anahtarı kanıtlamak içinSHOW CREATE TABLE oduncileCONSTRAINT ... FOREIGN KEYsatırlarına bakılır. - Hayır. 1452’de sunucu komutu anladı; gönderilen değer bir kuralı bozuyor. Bakılacak yer değerler: 999 numaralı üye
uyetablosunda var mı?
Bu nottan kalanlar
FOREIGN KEY ... REFERENCESbağı sunucuya söyler; işaret edilen tablo önce kurulur.- Komutun hatasız çalışması yapının doğru olduğunu göstermez:
DESCRIBE,SHOW CREATE TABLEve kuralı bozmayı deneme ile bakılır. - Hata katmanları: bağlantı, etkin veritabanı, nesne adı, sözdizimi ve kısıt ihlali.
ALTER TABLE ... ADDsatırlara dokunmadan sütun ekler; eski satırlarda yeni hücreNULLolur.
İlişkili ve genişletilmiş yapıyı kurduk, doğruladık ve değiştirdik. İhlal denemesinde ödünç satırı eklenmedi; hazır verdiğimiz K-101 kitap satırı yerinde duruyor. Yapıyı okumak, kuralı sınamak ve yeni sütunu yeniden okumak, yazdığımız komutların amaçlanan ürünü verdiğini ayrı ayrı gösterdi.