Skip to main content

Üçüncü Normal Form ve Kayıpsız Ayrıştırma

BLP 1005 — Veritabanı Yönetim Sistemleri

Geçişli bağımlılık, üçüncü normal form, yabancı anahtarın zincir olmadığı, dört tablonun sınanması, bir kayıt satırını geri kurmak ve bağ sütunu unutulursa kaybolan bilgi.
Yazar

Öğr. Gör. Oktay Cesur

Yayınlanma Tarihi

20 Ekim 2026

Ders tablosunda tekrar nerede?

ders_kodu ders_adi ogretim_uyesi_no ogretim_uyesi_adi ogretim_uyesi_bolumu
BLP1005 Veritabanı Sistemleri 501 Dr. Can Aksoy Bilgisayar Programcılığı
MAT1002 Matematik II 502 Doç. Elif Demir Temel Bilimler
PRG1004 Görsel Programlama 501 Dr. Can Aksoy Bilgisayar Programcılığı

Anahtar tek sütunlu: ders_kodu. Tablo 2NF’de. Yine de Dr. Can Aksoy iki satırda.

Geçen notun sonunda ders tablosunda Dr. Can Aksoy’un iki satırda yazılı olduğunu gördük. Bu tablonun anahtarı tek sütunlu, yani tek sütunlu anahtarda kısmi bağımlılık aramak anlamsız: tablo ikinci normal formda. Yine de tekrar var. Nedenini bağımlılıklardan okuyalım.


Bağımlılık bir zincir kuruyor

Geçişli bağımlılık: Bir anahtar dışı sütunun anahtara aracı bir anahtar dışı sütun üzerinden de bağlı olması.

Ders kodunun öğretim üyesi numarasını, numaranın da ad ve bölüm sütunlarını belirlediğini ve B-C tekrarını gösteren geçişli bağımlılık zinciri
  • Güncelleme: Aksoy’un bölümü değişirse BLP1005 ve PRG1004 satırlarının ikisi de değişmeli.
  • Ekleme: Henüz ders vermeyen 503 numaralı öğretim üyesi tabloya giremez; ders kodu boş bırakılamaz.
  • Silme: MAT1002 kapanıp satırı silinirse Doç. Elif Demir’in adı ve bölümü de gider.

Ders kodu belli olunca öğretim üyesi numarası belli oluyor: BLP1005 ise 501. Numara belli olunca öğretim üyesinin adı ve bölümü belli oluyor: 501 ise Dr. Can Aksoy, Bilgisayar Programcılığı. Yani ad ve bölüm derse aynı zamanda öğretim üyesi numarası üzerinden de bağlı.

A anahtar, B ve C anahtar dışı birer sütun olsun. A → B ve B → C bağıntısı geçerliyken A → C de geçerlidir; ancak C sütunu A’ya B üzerinden geçişli bağlanır. Bizim tabloda A ders_kodu, B ogretim_uyesi_no, C ise öğretim üyesinin adı ve bölümü.

Bu bağımlılık, başlangıç defterindeki üç arızayı öğretim üyesi bilgisi için yeniden üretiyor. Aksoy’un bölümü değişirse iki satırı da değiştirmemiz gerekiyor. Henüz hiçbir ders vermeyen yeni bir öğretim üyesi tabloya giremiyor, çünkü satırın anahtarı olan ders kodu boş bırakılamaz. Ve MAT1002 dersi kapanıp satırı silinirse, Doç. Elif Demir’in adı ve bölümü de tablodan gidiyor.

Aynı hikâye, bu kez anahtar bileşik olmadan. Çözüm de benzer: zinciri ayıracağız.


Zinciri ayırmak

ogretim_uyesi — Anahtar: ogretim_uyesi_no

ogretim_uyesi_no ogretim_uyesi_adi ogretim_uyesi_bolumu
501 Dr. Can Aksoy Bilgisayar Programcılığı
502 Doç. Elif Demir Temel Bilimler

ders — Anahtar: ders_kodu · Yabancı anahtar: ogretim_uyesi_no

ders_kodu ders_adi ogretim_uyesi_no
BLP1005 Veritabanı Sistemleri 501
MAT1002 Matematik II 502
PRG1004 Görsel Programlama 501

Üçüncü normal form (3NF): 2NF’de olan ve anahtar dışı sütunlarında geçişli bağımlılık bulunmayan tablo. Her anahtar dışı sütun anahtara doğrudan bağlıdır.

Bu derste tek aday anahtarlı tablolarla çalışıyoruz.

Zincirin sonundaki sütunları, aracı sütunla birlikte yeni bir tabloya taşıyoruz. Aracı sütun eski tabloda kalıyor ve orada yabancı anahtar oluyor.

Aksoy artık tek satırda. Bölümü değişirse tek yeri değiştiririz. 503 numaralı yeni öğretim üyesi ders vermeden ogretim_uyesi tablosuna girer. MAT1002 kapanıp satırı silinse Elif Demir tabloda kalır. ders tablosunda ogretim_uyesi_no bırakıldığı için hangi dersi kimin verdiği de kaybolmadı.

Bu tek aday anahtarlı örneklerde bir tablo ikinci normal formdaysa ve anahtar dışı sütunlarında geçişli bağımlılık içermiyorsa üçüncü normal formda. Her anahtar dışı sütun anahtara doğrudan bağlı.


Yabancı anahtar zincir demek değildir

ders tablosunda ogretim_uyesi_no hem anahtar dışı hem yabancı anahtar.

Aksoy hem Veritabanı Sistemleri’ni hem Görsel Programlama’yı yürütüyor: aynı numaranın karşısında iki ders adı var.

Yabancı anahtar iki tabloyu bağlar. Zincir ise bir tablonun içinde, anahtar dışı sütunların birbirini belirlemesidir.

ders tablosunda ogretim_uyesi_no anahtar dışı bir sütun ve aynı zamanda yabancı anahtar. Bu, tabloda geçişli bağımlılık olduğu anlamına gelmiyor. Zincir için aracı sütunun başka bir sütunu belirlemesi gerekir. ogretim_uyesi_no ders adını belirlemiyor: aynı numaranın karşısında iki farklı ders adı var.

Bu iki kavramı karıştırmayalım. Yabancı anahtar iki tabloyu birbirine bağlar. Zincir ise bir tablonun içinde anahtar dışı sütunların birbirini belirlemesi.


Dört tablo ve üç yabancı anahtar

Kayıt tablosundan öğrenci ve ders tablolarına, ders tablosundan öğretim üyesi tablosuna uzanan üç yabancı anahtar bağlantısı

Her yabancı anahtarın karşılığının bulunması referans bütünlüğünü korur.

ogrenci — Anahtar: ogrenci_numarasi

ogrenci_numarasi ad_soyad telefon
101 Ahmet Yılmaz 05554445566
102 Ayşe Kaya 05556667788
103 Mehmet Çelik 05558889900

kayit — Anahtar: (ogrenci_numarasi, ders_kodu)

ogrenci_numarasi ders_kodu basari_notu
101 BLP1005 85
101 MAT1002 70
102 BLP1005 90
103 BLP1005 65

Öğretim üyesinin bilgilerini ayırırken öğrenci ve kayıt satırlarını değiştirmedik. Öğrenci tablosunda üç kişi, kayıtta dört öğrenci–ders çifti var. Ahmet’in iki derste bulunması öğrenci tablosunda onu çoğaltmıyor; kayıt tablosunda ayrı iki çift.

PRG1004 ders tablosunda ama henüz onu alan öğrenci olmadığı için kayıtta görünmüyor. MAT1002 notu başlangıçtaki 70 değerinde.

kayit tablosunun tek bir satırını alalım: öğrenci numarası 101, ders kodu BLP1005. Öğrenci numarasından Ahmet’in öğrenci satırına, ders kodundan ilgili ders satırına gideriz. Bu ders satırındaki 501 numarası da öğretim üyesi satırına ulaşır.

Bağı taşıyan sütunlar ayrıştırmadan sonra bu nedenle yerinde kalmıştır. Her kaydın öğrenci ve ders hedefi, her dersin de öğretim üyesi hedefi vardır. Hedefin bulunmasıyla hedef sütunun tekilliği iki ayrı özelliktir; satırları geri kurarken ikisine de ihtiyaç duyarız.


Dört tabloya karar verelim

Tablo Anahtar Anahtar dışı sütunlar Karar
ogrenci ogrenci_numarasi ad_soyad, telefon Ad ile telefon birbirini belirlemiyor.
ogretim_uyesi ogretim_uyesi_no adı, bölümü Ad ile bölüm birbirini belirlemiyor.
ders ders_kodu ders_adi, ogretim_uyesi_no Ders adı ile numara birbirini belirlemiyor.
kayit (ogrenci_numarasi, ders_kodu) basari_notu Tek sütun, anahtarın tamamına bağlı.

Sıra: anahtar nedir → bir parçasına bağlı var mı (2NF) → birbirini belirliyorlar mı (3NF).

Bir tablonun üçüncü normal formda olup olmadığına şu sırayla karar veriyoruz: anahtar nedir; anahtarın bir parçasına bağlı sütun var mı, yani ikinci normal form; anahtar dışı sütunlar birbirini belirliyor mu, yani üçüncü normal form. Dört tabloyu bu sırayla sınadık ve dördü de üçüncü normal formda.

Ama bir sorumuz var. Tek tablo dört tabloya bölündü. Ahmet’in BLP1005 notunu, dersin adı ve öğretim üyesiyle birlikte artık tek bir yerde göremiyoruz. Bölmek bilgiyi dağıttı. Kaybettirdi mi?


Bir kayıt satırını geri kuralım

kayit: (101, BLP1005, 85)

  1. 101 → ogrenci’de ara → Ahmet Yılmaz, 05554445566
  2. BLP1005 → ders’te ara → Veritabanı Sistemleri, 501
  3. 501 → ogretim_uyesi’nde ara → Dr. Can Aksoy, Bilgisayar Programcılığı

101 | Ahmet Yılmaz | 05554445566 | BLP1005 | Veritabanı Sistemleri | 501 | Dr. Can Aksoy | Bilgisayar Programcılığı | 85

. . .

Başlangıç defterinin ilk satırının aynısı.

Eşlemeyi kâğıt üzerinde, satır satır yapıyoruz; SQL yazmıyoruz. kayit tablosunun ilk satırıyla başlayalım. ogrenci_numarasi 101: bu değeri ogrenci tablosunda anahtar sütunda arıyoruz, tek satır çıkıyor. ders_kodu BLP1005: ders tablosunda tek satır, öğretim üyesi numarası 501. 501’i ogretim_uyesi tablosunda arıyoruz, tek satır.

Bulduklarımızı kayit satırının yanına koyunca ekrandaki dokuz değer çıkıyor. Bu, başlangıç defterindeki tablonun ilk satırının aynısı.


Dört kayıt satırının hepsi geri geliyor

ogrenci_numarasi ad_soyad ders_kodu ders_adi ogretim_uyesi_adi basari_notu
101 Ahmet Yılmaz BLP1005 Veritabanı Sistemleri Dr. Can Aksoy 85
101 Ahmet Yılmaz MAT1002 Matematik II Doç. Elif Demir 70
102 Ayşe Kaya BLP1005 Veritabanı Sistemleri Dr. Can Aksoy 90
103 Mehmet Çelik BLP1005 Veritabanı Sistemleri Dr. Can Aksoy 65

PRG1004 bu listede yok: hiçbir öğrenci o dersi almadı, başlangıç tablosunda da satırı yoktu.

Her aramada aradığımız değer, karşı tablonun birincil anahtarıydı.

  • Birincil anahtar tekildir: her değer en çok bir satırda bulunur.
  • Her yabancı anahtarın hedef değeri tabloda bulunur.

Dört kayit satırı, dört satır verdi.

Aynı işlemi diğer üç kayit satırına uygulayınca dört satır buluyoruz. Telefon, öğretim üyesi numarası ve bölüm de aynı yoldan geliyor; tabloda yer kalsın diye yazmadık.

Dört satır da başlangıçtaki satırlarla aynı. PRG1004 bu listede yok, çünkü hiçbir öğrenci o dersi almadı ve başlangıç tablosunda da bir satırı yoktu. Ders ders tablosunda duruyor; kimse almadığı için hiçbir kayit satırı ona işaret etmiyor.

Her aramada aradığımız değer karşı tablonun birincil anahtarıydı: 101 ogrenci’de, BLP1005 ders’te, 501 ogretim_uyesi’nde. Birincil anahtar tekil olduğu için her değer tabloda en çok bir satırda bulunuyor. Tekillik, bir aramanın satırı çoğaltmasını önlüyor. Ayrıca her yabancı anahtarın hedef değeri ilgili tabloda bulunuyor, hiçbir kayıt eşleşmesiz kalmıyor.

Eşlemeyi tekil olmayan bir sütunda yapsaydık bir değerin karşısında birden çok satır bulurduk ve olmayan öğrenci–ders birleşimleri doğardı. Birincil anahtara dayalı eşleme bu yüzden güvenli.


Bağ sütunu unutulursa

ders tablosunu bölerken ogretim_uyesi_no sütununu bırakmayı unuttuk:

ders_kodu ders_adi
BLP1005 Veritabanı Sistemleri
MAT1002 Matematik II
PRG1004 Görsel Programlama

BLP1005’i 501 mi veriyor, 502 mi?

. . .

Hiçbir tabloda yazmıyor. Bölmeden önce yazan bilgi, bölme sırasında kayboldu.

Kayıpsız ayrıştırma: Parçalara ayrılan tabloların anahtar sütunlar üzerinden eşlenince başlangıç tablosunun her satırını eksiksiz geri verdiği ve fazladan satır üretmediği ayrıştırma.

Normalizasyon yalnız bölmek değildir: yabancı anahtarlar da bölmenin parçasıdır.

Şimdi bir hata yapalım. ders tablosunu bölerken ogretim_uyesi_no sütununu ders tablosunda bırakmayı unuttuk. ogretim_uyesi tablosu yerinde duruyor ama BLP1005’i 501 mi veriyor, 502 mi? Hiçbir tabloda yazmıyor.

ders ile ogretim_uyesi arasında ortak bir sütun kalmadı; bu iki tabloyu eşleyecek bir şey yok. Bölmeden önce tabloda yazan bilgi, bölme sırasında kayboldu.

Parçalara ayrılan tabloların anahtar sütunlar üzerinden eşlenince başlangıç tablosunun her satırını eksiksiz geri verdiği ve fazladan satır üretmediği ayrıştırmaya kayıpsız ayrıştırma diyoruz.

Normalizasyon, tabloyu bölmekten ibaret değil; yabancı anahtarlar da bölmenin parçası. Öğrenci–ders kaydında iki anahtar sütununu, ders tablosunda da öğretim üyesi numarasını korumamızın nedeni bu.

Başlangıçtaki dokuz sütunun bilgisi dört tabloda duruyor. Anahtar bağlarını izleyince aynı öğrenci–ders kayıtlarını eksiksiz ve fazladan eşleşme üretmeden okuyabiliyoruz.


Karar soruları

  1. ogretim_uyesi tablosuna bolum_baskani sütunu eklenip her bölümün tek başkanı varsa tablo hâlâ 3NF’de mi?
  2. kayit tablosunda ders_kodu yabancı anahtarını silseydik hangi bilgi kaybolurdu?
  3. Eşlemeyi telefon sütunu üzerinden yapsaydık ne olabilirdi?
  1. Hayır. ogretim_uyesi_bolumu → bolum_baskani bağımlılığı olur; başkan öğretim üyesine bölüm üzerinden bağlanır. Bu yeni bir geçişli bağımlılık; bölüm ayrı bir tabloya taşınırdı.
  2. Hangi öğrencinin hangi derste hangi notu aldığı belirsiz kalırdı. Notun hangi derse ait olduğunu söyleyen bağ kaybolurdu.
  3. İki öğrenci aynı telefonu verdiyse bir telefon değerinin karşısında iki satır çıkar ve olmayan eşleşmeler doğar. Eşleme tekil olmayan bir sütunda güvenli değil; birincil anahtar bu yüzden tercih ediliyor.

Bu nottan kalanlar

  • Geçişli bağımlılık: A → B ve B → C ise C, A’ya B üzerinden bağlıdır. Zinciri ayırmak için aracı sütun taşınan tabloda anahtar olur, eskisinde yabancı anahtar kalır.
  • 3NF: her anahtar dışı sütun anahtara doğrudan bağlıdır. Yabancı anahtar zincir demek değildir.
  • Kayıpsız ayrıştırma: anahtar bağlarıyla her satır eksiksiz ve fazlasız geri kurulur; bağ sütunu unutulursa bilgi kaybolur.

Bu notla birlikte kâğıt üzerindeki tasarım tamam: dört tablo, anahtarları ve anahtar bağlarıyla.