Skip to main content

Sütun ve Anahtar Kısıtları

BLP 1005 — Veritabanı Yönetim Sistemleri

Kısıt kavramı, NULL ile sıfır ve boş metin arasındaki fark, NOT NULL, UNIQUE, DEFAULT, PRIMARY KEY, AUTO_INCREMENT, metin anahtar, bileşik anahtar ve UNIQUE ile PRIMARY KEY farkı.
Yazar

Öğr. Gör. Oktay Cesur

Yayınlanma Tarihi

20 Ekim 2026

Tablo kuralı kendisi bilirse

İlk kitap tablomuz yalnız ad ve tip biliyor. Oysa kütüphanenin kuralları var.

İş kuralı Kısıt Anlamı
Her üyenin adı soyadı kayıtlı olmalı NOT NULL Sütun boş bırakılamaz
İki üye aynı e-postayı kullanamaz UNIQUE Değerler birbirinden farklı olmalı
Kayıt tarihi, kaydın yapıldığı gün kendiliğinden yazılsın DEFAULT Değer verilmezse sunucunun yazacağı değer

Kısıt: Sütuna girebilecek değerleri sınırlayan kural.

İlk tabloda kurduğumuz kitap, sütun adlarını ve tiplerini biliyor ama başlığın zorunlu olduğunu ya da demirbaş kodunun tekrarlanmaması gerektiğini bilmiyor. Oysa kütüphanenin kuralları var.

Kuralı tablo bilirse her satırı elle kontrol etmek zorunda kalmayız: sunucu kuralı bozan satırı kabul etmez. Sütuna girebilecek değerleri sınırlayan böyle bir kurala kısıt diyoruz. Üç iş kuralını üç kısıtla eşleştirdik. NOT NULL “boş bırakılamaz” diyor; önce boş kalmanın ne demek olduğunu netleştirelim.


Hücrede değer yoksa ne yazarız?

Üye kitabı bugün aldı. iade_tarihi sütununa ne yazacağız?

  • 0 → takvimde 0 diye bir gün yok.
  • '' (boş metin) → bir metin, tarih değil.
  • Hücreyi boş bırakıp “burada değer yok” demek.

. . .

NULL: Bir hücrede değer bulunmadığını gösteren özel işaret.

Sayısal 0, sıfır uzunluklu boş metin ve değerin bulunmadığını belirten NULL arasındaki mantıksal fark

Ödünç tablosunda her satır bir ödünç alışı anlatıyor ve iade_tarihi sütunu var. Bir üye kitabı bugün aldı; satırı yazıyoruz. İade tarihine ne yazacağız? Kitap henüz geri gelmedi, tarih yok. Akla üç yol geliyor.

Birincisi 0. Takvimde 0 diye bir gün yok. İkincisi boş metin. SQL’de metin değerleri tek tırnak içinde yazılır; içi boş iki tırnak da uzunluğu sıfır olan bir metin. Boş metin bir tarih değil. Üçüncü yol, hücreye hiçbir değer koymayıp “burada değer yok” demek.

NULL, bir hücrede değer bulunmadığını gösteren özel işaret: değer bilinmiyor, henüz girilmedi ya da bu satır için geçerli değil. NULL sıfır değil, boş metin de değil. 0 bir sayı, boş metin bir metin; ikisi de birer değer. NULL ise değerin kendisinin olmadığını söylüyor. Sayısal alanda da aynı ayrım geçerlidir: Bu kütüphanede ceza tutarı kitap iade edilirken hesaplanıyor. Zamanında teslim edilen kitabın kesinleşmiş cezası 0 TL; kitap iade edilmediği için hesabı yapılmamış ceza ise NULL. İlkinde borç olmadığı belli, ikincisinde tutar hesaplanmamış.

Aynı ayrım başka bir yerde de görünüyor. Yazarı olmayan bir derleme kitabı düşünelim. Yazar sütununa boş metin yazarsak “yazarın adı boş bir metin” demiş oluruz, bu da bir bilgi gibi durur. NULL bırakırsak “yazar bilgisi yok” deriz. Doğru olan ikincisi.


Kısıtları komutta yazmak

CREATE DATABASE IF NOT EXISTS kutuphane_deneme;
USE kutuphane_deneme;
CREATE TABLE IF NOT EXISTS uye (
    uye_numarasi INT,
    ad_soyad VARCHAR(100) NOT NULL,
    eposta VARCHAR(100) UNIQUE,
    kayit_tarihi DATE DEFAULT (CURRENT_DATE)
);

Kısıt, sütunun adından ve tipinden sonra yazılır.

  • ad_soyad VARCHAR(100) NOT NULL → ad soyad vermeden üye eklenirse sunucu kabul etmez.
  • eposta VARCHAR(100) UNIQUE → aynı e-postayla ikinci üye reddedilir.
  • kayit_tarihi DATE DEFAULT (CURRENT_DATE) → tarih verilmezse sunucu bugünün tarihini yazar.

DEFAULT (CURRENT_DATE) biçimi MySQL 8.0.13 ve üzerini gerektirir.

uye tablosunu bu üç kısıtla kuralım. Denemeleri gerçek veritabanından ayırdığımız kutuphane_deneme içinde çalışıyoruz. İlk iki komut önceki notta yazdıklarımızın aynısı. Tablo komutunda kısıt, sütunun adından ve tipinden sonra yazılıyor.

uye_numarasi bu denemede henüz kimlik kuralı taşımıyor. Boş kalma kararlarını da tamamladıktan sonra bu kuralı ekleyeceğiz.

NOT NULL bu sütuna her satırda bir değer girilmesini şart koşuyor. Ad soyad vermeden üye eklemeye çalışırsak sunucu satırı kabul etmiyor.

UNIQUE iki satırın aynı e-postayı taşımasını engelliyor. İkinci bir üyeyi aynı adresle eklemeye çalışırsak sunucu onu da reddediyor.

CURRENT_DATE sunucunun bugünün tarihini veren hazır ifadesi. Üyeyi eklerken kayıt tarihi vermezsek sunucu eklendiği günün tarihini yazıyor. DEFAULT sabit bir değer ya da parantez içinde bir ifade alıyor; CURRENT_DATE bir ifade olduğu için parantezle yazılıyor.


Boş kalsın mı?

eposta sütununa NOT NULL yazmadık: üyelik için e-posta zorunlu olmayabilir. ad_soyad her üyede olmalı.

  • Her ödünç kaydı bir üyeye aittir → üyeyi gösteren sütun boş kalamaz: NOT NULL.
  • Yeni gelen kitabın henüz rafı olmayabilir → rafı gösteren sütun boş kalabilir.
  • iade_tarihi kitap henüz geri gelmediği için boştur → NOT NULL yazılmaz.

Boş kalıp kalmayacağı kararı iş kuralından çıkıyor, tahmin edilmiyor. İlişkilerde katılım bu kararı verirken işe yarıyor.

Her ödünç kaydı bir üyeye ait. Ödünç kaydının üyeyle ilişkisi zorunlu, yani en az bir eşleşme var. O hâlde ödünç tablosunda üyeyi gösteren sütun boş kalamaz ve NOT NULL yazılır. Yeni gelen bir kitabın henüz rafı olmayabilir. Kitabın raf ilişkisi isteğe bağlı, sıfır eşleşme olabilir. Kitap tablosunda rafı gösteren sütun boş kalabilmeli, yani NOT NULL yazılmaz.

Bu örneklerde ilişkiyi taşıyan sütun, zorunlu katılımda boş bırakılamaz; isteğe bağlı katılımda boş kalabilir. iade_tarihi ise katılımdan dolayı değil, kitap henüz geri gelmediği için boş kalır. Orada da NOT NULL yazmayız ve hücre NULL olur.

Bu kurallar değerleri denetliyor. Satırı ayırt etmek için ise seçtiğimiz kimliğin hem benzersiz hem dolu olmasını birlikte güvenceye alıyoruz.


Satır kimliğini üye tablosuna yazmak

CREATE DATABASE IF NOT EXISTS kutuphane;
USE kutuphane;
CREATE TABLE IF NOT EXISTS uye (
    uye_numarasi INT AUTO_INCREMENT,
    ad_soyad VARCHAR(100) NOT NULL,
    eposta VARCHAR(100) UNIQUE,
    kayit_tarihi DATE DEFAULT (CURRENT_DATE),
    PRIMARY KEY (uye_numarasi)
);

Bu komut kutuphane veritabanında çalışır.

PRIMARY KEY: Bir sütunu (ya da sütun grubunu) birincil anahtar yapan kısıt. Değerler benzersiz olur, sütun boş bırakılamaz.

AUTO_INCREMENT: Sütuna değer verilmeden satır eklendiğinde sunucunun otomatik sayaçtan yeni bir sayı üretmesi.

Boş bırakılamayan sütuna ayrıca NOT NULL yazmayız: PRIMARY KEY bunu zaten kapsar.

Deneme veritabanındaki uye üç sütun kuralını gösteriyordu. Şimdi anahtarını da belirleyip kutuphane veritabanında kuruyoruz. Bu ayrı veritabanı, denemede önceden oluşturduğumuz tabloya dokunmadan tam tanımı kullanmamızı sağlıyor.

ad_soyad, eposta ve kayit_tarihi satırları denemede yazdığımızın aynısı. İki yeni öğe var.

PRIMARY KEY (uye_numarasi) satırı, parantez içindeki sütunu tablonun birincil anahtarı yapıyor. Sütunun değerleri benzersiz oluyor ve sütun boş bırakılamıyor. Hazır betikte ogrenci_numarasi INT PRIMARY KEY biçimini görmüştük. Aynı anlamı sütun listesinin sonunda ayrı bir satırda da yazabiliriz; bileşik anahtarda ayrı satır gerekiyor.

AUTO_INCREMENT değeri sunucu üretiyor. Sayıların kesintisiz olması satır kimliğinin koşulu değil. Numarayı kütüphane kendisi, sırayla üretecek; elle numara saymak zorunda kalmayacağız.


Otomatik artmak anahtar yapar mı?

CREATE TABLE IF NOT EXISTS kitap (
    demirbas_numarasi VARCHAR(20),
    baslik VARCHAR(200) NOT NULL,
    yazar VARCHAR(100),
    PRIMARY KEY (demirbas_numarasi)
);

Bu tabloda AUTO_INCREMENT yok. Kod dışarıdan verilir: K-101.

Yine de demirbas_numarasi birincil anahtar mı?

. . .

Evet: PRIMARY KEY onu öyle tanımlıyor. Sütunu anahtar yapan benzersiz ve dolu olması, otomatik artması değil.

İki öğe yan yana durduğu için biri öbürünün sonucu gibi görünebilir. kitap tablosu bu görüntüyü bozuyor.

Bu tabloda AUTO_INCREMENT yok. Demirbaş kodunu sunucu üretmiyor; kurum K-101 gibi kodları dışarıdan veriyor. Buna rağmen demirbas_numarasi bir birincil anahtar, çünkü PRIMARY KEY satırı onu öyle tanımlıyor. Başlık zorunlu, yazar bilgisi bulunmayabilir.

Soru şuydu: bir sütunu anahtar yapan otomatik artması mı, benzersiz ve dolu olması mı? Cevap ikincisi. PRIMARY KEY benzersizlik ve boş bırakılmama kuralını koyuyor. AUTO_INCREMENT yalnız değer üretiyor ve o satırın yerini tutmuyor. uye_numarasi hem otomatik artıyor hem anahtar; ikisi de ayrı satırlarda ayrı ayrı söylendiği için.


Bileşik anahtar

CREATE DATABASE IF NOT EXISTS kutuphane_deneme;
USE kutuphane_deneme;
CREATE TABLE IF NOT EXISTS odunc (
    uye_numarasi INT,
    demirbas_numarasi VARCHAR(20),
    alis_tarihi DATE,
    iade_tarihi DATE,
    PRIMARY KEY (
        uye_numarasi,
        demirbas_numarasi,
        alis_tarihi
    )
);

Aynı üye ve kitap çiftinin farklı günlerdeki ödünç alışları üzerinden üçlü anahtarın satırı tekilleştirmesi

Üç sütun birlikte tek anahtar; üçü de boş bırakılamaz.

Üçlü, ancak alış günü aynı üye–kitap çiftinin her olayını ayırıyorsa yeterli.

Denemeden sonra ana modele dönülür: USE kutuphane;

Bir sütun yetmediğinde anahtar birkaç sütunun birlikteliği oluyor. Ödünç tablosunda bunu deneyelim. N:M ilişkisinin bağlantı tablosunun anahtarı için iki yol görmüştük: satırı ayırt eden sütunların birlikteliğini anahtar yapmak ya da her satıra ayrı bir numara vermek. Kütüphanenin gerçek ödünç tablosu ikinci yolu, odunc_id numarasını kullanıyor ve yabancı anahtarlarıyla ayrıca kuruluyor. Birinci yolun yazımını görmek için bu tabloyu deneme veritabanında kuruyoruz.

PRIMARY KEY parantezinin içine sütunları virgülle yazdık. Üçü birlikte tek bir anahtar oluşturuyor ve üçü de boş bırakılamıyor.

Neden üçü? uye_numarasi tek başına yetmez, çünkü bir üye çok kitap alır. demirbas_numarasi tek başına yetmez, çünkü bir kitap çok üyeye gider. İkisi birlikte de yetmez, çünkü aynı üye aynı kitabı iki ayrı günde ödünç alabilir.

Üç sütunun birlikteliği, ancak alış günü aynı üye–kitap çiftinin her ödünç olayını ayırıyorsa satırı ayırt ediyor. Aynı üye aynı kitabı aynı gün iade edip yeniden ödünç alırsa iki olayın üçlü değerleri aynı olur; bu anahtar seçeneği o durumda yeterli değil. Bu koşul sağlandığında iade_tarihi satırı ayırt etmek için gerekmez ve anahtara katılmaz.


PRIMARY KEY ve UNIQUE

PRIMARY KEY UNIQUE
Bir tabloda kaç tane? En çok bir Birden çok sütunda olabilir
NULL kabul eder mi? Hayır Evet; NOT NULL ayrıca yazılmadıkça

eposta benzersiz ama boş kalabilir: her satırı bulmaya yetmez.

1:1 ilişkide yabancı anahtara koyduğumuz tekillik kuralı SQL’de UNIQUE olarak yazılır.

uye tablosunda iki benzersiz sütun var: uye_numarasi birincil anahtar, eposta UNIQUE. İkisi de tekrarı engelliyor; yine de aynı şey değiller.

Üye tablosunda e-posta benzersiz ama boş kalabilir. Bu yüzden her satırı bulmaya yetmez. UNIQUE yalnız benzersiz olmasını söylüyor, boş bırakılamamasını söylemiyor. Birincil anahtar ikisini birden söylediği için UNIQUE onun yerine geçemez.

E-R modelinin 1:1 dönüşümünde yabancı anahtar sütununa koyduğumuz tekillik kuralı da SQL’de UNIQUE olarak yazılıyor.


Karar soruları

  1. Ödünç tablosunda iade_tarihi sütununa NOT NULL yazarsak ne olur?
  2. eposta için UNIQUE yerine PRIMARY KEY yazsak ne kaybederiz?
  3. Telefon sütunu için UNIQUE koymak neden riskli?
  1. Henüz geri gelmemiş bir kitabın ödünç satırı yazılamaz; çünkü iade tarihi henüz yok. iade_tarihi katılımdan dolayı değil, olay henüz gerçekleşmediği için boş kalır; bu yüzden NOT NULL yazılmaz.
  2. E-postası olmayan üyeleri tabloya giremezdik; birincil anahtar boş kalamaz. Ayrıca bir tabloda en çok bir birincil anahtar olur ve o da uye_numarasi olarak kalmalıydı.
  3. İki kardeş aynı ev telefonunu verebilir. Telefon, iş kuralı bunu garanti etmedikçe tekrarlanabilir bir bilgidir; UNIQUE olması gereken kişileri kayıttan dışlar.

Bu nottan kalanlar

  • Kısıt sütuna girebilecek değerleri sınırlar: NOT NULL, UNIQUE, DEFAULT.
  • NULL değerin olmadığını söyler; sıfır ya da boş metin değildir.
  • PRIMARY KEY benzersizlik ve doluluğu birlikte koyar; AUTO_INCREMENT yalnız değer üretir.
  • Tek sütun yetmezse bileşik anahtar: sütunlar birlikte yazılır.

Denemeden sonra ana modele dönülür: USE kutuphane;

uye ve kitap kendi kimliklerini taşıyor.

Denemeyi bitirdikten sonra USE kutuphane; ile ana modele dönüyoruz.