Skip to main content

Gereksinimden Varlık, Nitelik ve Anahtara

BLP 1005 — Veritabanı Yönetim Sistemleri

Sözel bir gereksinimden varlık ve nitelik çıkarmak, varlık ile nitelik ayrımının gereksinime bağlı olması, model ve tablo dili, aday anahtar, birincil anahtar seçimi ve bileşik anahtar.
Yazar

Öğr. Gör. Oktay Cesur

Yayınlanma Tarihi

20 Ekim 2026

Bir üye aynı anda üç kitap alırsa?

Kütüphane yöneticisi şunu söylüyor:

Üyelerin adını soyadını, üye numarasını ve telefonunu tutmak istiyoruz. Her kitabın demirbaş numarasını, başlığını ve yazarını da kaydetmeliyiz.

Üyenin adını kitap kaydına mı yazacağız? Üç kitabın adı tek hücreye sığar mı?

Atölyede tek bir şeyin kaydını tutuyorduk: başvuranları. Kütüphane böyle çalışmaz. Üyeler var, kitaplar var, bir de üyelerin kitap alıp geri getirmesi var. Hangi şeyler için ayrı kayıt tutacağımıza neye bakarak karar vereceğiz?

Hemen bir tablo açmaya kalkarsak sorular birikir. Kitap tablosuna kitabı alan üyenin adını yazarsak, üç kitap alan üyenin adı üç yerde tekrarlanır. Üyenin tablosuna kitapları yazarsak, bir hücreye kaç kitap sığacağını bilemeyiz. Bu soruları tabloyu kurmadan, kâğıt üzerinde cevaplamak çoğu zaman daha kolaydır.

Bu notun işi, yöneticinin günlük dilde söylediği bu cümleden başlayıp neyin kaydını tutacağımıza karar vermek, sonra da o kayıtların her birini nasıl ayırt edeceğimizi bulmak.


Önce kâğıt: iş kuralı ve E-R modeli

İş kuralı: Kurumun verisi hakkında koyduğu, saklanacak bilgiyi ve geçerli koşulları belirten kural.

Varlık–İlişki modeli (E-R modeli): Nesneleri, bilgilerini ve aralarındaki bağları tablolara geçmeden önce gösteren kavramsal model.

Yöneticinin cümlesi bir iş kuralıdır: kütüphanenin hangi bilgiyi saklamak istediğini söyler.

Önce yalnız bunu çözeceğiz; tabloyu ve programı sonra düşüneceğiz.

Yöneticinin cümlesi kurumun neyi bilmek istediğini söylüyor; bu bir iş kuralı. Kuralı çözerken “bunu hangi tabloya, hangi sütuna koyarım?” diye düşünmüyoruz. Önce kütüphanenin neyi bilmek istediğine bakıyoruz.

Bunu böyle yapmamızın nedeni şu: ayrı kayıt tutma kararının dayanağı programın sunduğu ekranlar değil, kurumun bilmek istedikleri olmalı. Kâğıttaki bu çalışmanın adı kavramsal modelleme, kullandığımız çizim dili de E-R modeli. Model hangi nesneler hakkında hangi bilgileri saklayacağımızı ve bu nesnelerin nasıl bağlandığını gösterir.


Gereksinimi “bir şey için bir bilgi sakla” diye ayıralım

Üye için sakla Kitap için sakla
Üye numarası Demirbaş numarası
Ad ve soyad Başlık
Telefon Yazar

“İçin”den önce hep aynı iki sözcük: üye ya da kitap.

“Sakla”dan önceki sözcükler onları tarif eden bilgiler.

Varlık: Hakkında bilgi saklamak istediğimiz, tek tek ayırt edebildiğimiz nesne.

Nitelik: Bir varlığı tarif eden tek bir bilgi.

Varlık kümesi: Aynı türden bütün varlıkların topluluğu.

uye:   uye_numarasi, ad_soyad, telefon
kitap: demirbas_numarasi, baslik, yazar

Yöneticinin cümlesini aynı kalıba sokalım: “bir şey için bir bilgi sakla”. Üye için üye numarası sakla, üye için ad ve soyad sakla, üye için telefon sakla; kitap için demirbaş numarası sakla, kitap için başlık sakla, kitap için yazar sakla. Ad ve soyadı tek bilgi sayıyoruz; böylece altı madde çıkıyor.

Maddelere bakınca bir şey dikkat çekiyor. “İçin”den önce gelen sözcük altı maddede de iki sözcükten biri: üye ya da kitap. Kurum bunlar hakkında bilgi saklamak istiyor. “Sakla”dan önceki sözcükler ise o şeyi tarif eden bilgiler. Tablonun sütunlarını bu iki rolün karşılığı olarak okuyabilirsiniz: sol sütun üyeyi, sağ sütun kitabı; altlarındaki satırlar da onları tarif eden bilgileri veriyor.

Bu iki rolün adı var.

Ahmet Yılmaz tek bir varlık; bütün üyeler üye varlık kümesini oluşturur. Konuşurken kısaca “üye varlığı” deriz ve çoğunlukla kümeyi kastederiz. Kitap için de aynısı geçerli: Nutuk’un bir nüshası varlık, kütüphanedeki bütün kitaplar kitap varlık kümesi.

Üyenin nitelikleri ad ve soyad, üye numarası ve telefon. Kitabın nitelikleri demirbaş numarası, başlık ve yazar. Modeli ekrandaki iki satırla yazabiliriz.

Adları yazarken bir alışkanlık edinelim: küçük harf, Türkçe karakter yok, sözcükler alt çizgiyle bağlı. Bu adlar sonra tabloda aynen sütun adı olacak; baştan böyle yazarsak dönüşümde ad değiştirmemiz gerekmez.


Yazarın rolünü saklanan bilgi belirler

Gereksinim Yazarın rolü
Kitabın başlığı gibi, yazarın yalnız adını tut Kitabın niteliği
Yazarın doğum yılı ve ülkesini de tut Ayrı varlık

Soru: Bu kavram hakkında kendi bilgilerini de saklayacak mıyız?

Aynı yazar sözcüğü iki gereksinimde iki ayrı rol üstleniyor. Kütüphane yalnız kitabın başlık ve yazar adı gibi tanıtım bilgilerini saklıyorsa, yazarın adı kitabın bir bilgisi: nitelik. Kütüphane yazarın doğum yılını ve ülkesini de saklamak isterse yazarın artık kendi bilgileri var. Yazar, hakkında bilgi saklanan bir nesneye dönüşmüş olur: varlık.

Bir sözcüğün varlık mı nitelik mi olduğuna sözcüğün kendisi karar vermez; gereksinim karar verir. Ayırt etmek için tek soru yetiyor: bu kavram hakkında kendi bilgilerimizi de saklayacak mıyız? Saklayacaksak varlık, saklamayacaksak nitelik.

Üyenin telefonu için cevap hayır. Telefon numarası hakkında ayrıca bir şey tutmuyoruz, numarayı yalnızca üyeyi aramak için kullanıyoruz. Bu yüzden telefon üyenin niteliği.


Yayınevini nasıl modelleyelim?

Kütüphane yayınevinin adını, adresini ve telefonunu tutacak.

Yayınevi varlık mı, nitelik mi?

. . .

Kendi bilgileri var: varlık.

yayinevi: ad, adres, telefon

Önce kendiniz karar verin, sonra devam edelim. Sorulacak soru aynı: yayınevi hakkında kendi bilgilerimizi de saklıyor muyuz? Adres ve telefon yayınevine ait bilgiler. Demek ki yayınevi yalnız kitabın üzerinde yazan bir ad değil, hakkında ayrı bilgi saklanan bir nesne: varlık.

Kütüphane yalnız “hangi yayınevi” bilgisini, yani adını tutsaydı, yayınevi kitabın bir niteliği olarak kalırdı. Gereksinim değişince model kararı da değişiyor.

Bir ayrıntıya dikkat edin: üyede de telefon var, yayınevinde de. İki sütun aynı adı taşıyor ama iki ayrı varlığın niteliği. Adın aynı olması bunları aynı bilgi yapmaz.


Modeldeki kararın tabloda bir karşılığı vardır

Kavramsal model Tablo dili Örnek
Varlık kümesi Tablo uye
Nitelik Sütun ad_soyad
Tek bir varlık Satır Ahmet Yılmaz’ın kaydı

“Yazar ayrı varlık olsun mu?” → model kararı.

“Yazar tablosu olsun mu?” → bu kararın sonucu.

Aynı yapıya iki dilden bakıyoruz. Kâğıttaki model konuşurken varlık ve nitelik, veritabanındaki karşılığı konuşurken tablo, sütun ve satır deriz.

İki dili karıştırmamak işe yarıyor, çünkü kararlar farklı yerde veriliyor. “Yazar ayrı varlık olsun mu?” sorusunu kütüphane yöneticisiyle model üzerinde konuşuruz. “Yazar tablosu olsun mu?” sorusu ise bu kararın sonucu. Modelde satır diye bir şey yok; satır, tek bir varlığın tablodaki karşılığıdır. “Üye varlığının sütunu” ya da “tablonun niteliği” demiyoruz.

Böylece henüz tablolara geçmeden hangi şeylerin hangi bilgilerle tanımlanacağını belirlemiş oluyoruz.


Bir üyeyi hangi nitelik ayırt eder?

Bu karşılaştırmada kurum; üye numarası, kimlik numarası ve e-postayı zorunlu ve benzersiz istiyor. Bütün bilgiler kurgudur.

uye_numarasi kimlik_numarasi eposta ad_soyad
201 00000000001 ahmet@example.com Ahmet Yılmaz
202 00000000002 ayse@example.com Ayşe Kaya
203 00000000003 ahmet.y@example.com Ahmet Yılmaz

Hangi nitelikler tek başına bir üyeyi bulmaya yeter?

. . .

Üye numarası, kimlik numarası ve e-posta. ad_soyad yetmez.

Modelde hangi bilgilerin bulunacağını belirledik. Şimdi bu bilgilerle bir üyeyi nasıl ayırt edeceğimize bakıyoruz. Bunun için kurumun üye numarasının yanında kimlik numarası ve e-posta da istediği bir gereksinim düşünüyoruz. Tablodaki bütün kişi ve iletişim bilgileri kurgudur; kimlik numaraları gerçek kişilere ait olmayan gösterim değerleridir.

Önce adı eleyelim: 201 ile 203 aynı adı taşıyor, ad_soyad bu iki satırı ayıramaz. Diğer üç sütun ise her satırda farklı ve hiçbiri boş değil. Ama burada dikkat edin: bu üçünün aday olması üç satırda farklı görünmelerine dayanmıyor. Bu gereksinimde her üyede bulunmaları ve üyeler arasında tekrarlanmamaları bir iş kuralı. Örnek satırlar kuralı gösteriyor, kuralın yerini tutmuyor.

Kütüphanenin üyeyi kaydetmek için kimlik numarası ve e-posta toplaması zorunlu değil. Bu örnek, birden çok adayın bulunduğu bir durumda seçimin nasıl yapılacağını görmek için.


Aday anahtar, birincil anahtar ve seçim ölçütleri

Aday anahtar: Her varlığı benzersiz belirleyen, boş bırakılamayan ve gereksiz nitelik içermeyen nitelik ya da nitelik grubu.

Birincil anahtar: Adaylar arasından asıl kimlik olarak seçilen anahtar.

Üyede üç aday var. Birincisini seçeceğiz, öbürleri benzersiz olmaya devam edecek.

Ölçüt Karşılaştırma
Değişmezlik E-posta değişebilir.
Kurumun denetimi Kimlik numarasını dış kurum, üye numarasını kütüphane verir.

Seçim: uye_numarasi.

Aday anahtarın tanımında üç koşul var: benzersiz belirlemek, boş bırakılamamak ve gereksiz nitelik içermemek. Üyede üç aday var ve her biri tek nitelikten oluşuyor.

Aday ile birincil anahtarı birbirine karıştırmayalım. Aday, kimlik olma koşullarını taşıyan her nitelik. Birincil anahtar, adaylar arasından asıl kimlik olarak seçtiğimiz tek anahtar. Seçilmeyen adaylar bu yüzden benzersiz olmaktan çıkmaz; yalnızca asıl kimlik sayılmazlar.

Peki seçimi neye bakarak yapacağız?

İki ölçüte bakıyoruz.

Birincisi değişmezlik. Kimlik, üye kütüphanede kaldığı sürece aynı kalmalı. E-posta benzersiz ama üye adresini değiştirebilir. Kimliği e-posta yaparsak üyenin adresini değiştirmesi kimliğini de değiştirir.

İkincisi kurumun denetimi. Kimlik numarasını bir dış kurum verir; kütüphane onun biçimini belirleyemez. Üstelik 11 haneli ve korunması gereken bir kişisel veri. uye_numarasi ise kütüphanenin kendi ürettiği, biçimine kendisinin karar verdiği bir numara.

İki ölçüte de en iyi uyan uye_numarasi. Birincil anahtar olarak onu seçiyoruz. Çekirdek üye modeli bu yüzden uye_numarasi, ad_soyad ve telefon olarak kalıyor.


Kitabın nüshası metin kodla ayırt edilebilir

Başlığı ve yazarı aynı olan, raftaki iki kopya (nüsha) olabilir.

Her nüshaya ayrı demirbas_numarasi verilir: K-101.

Anahtarın sayı olması gerekmez: Benzersiz ve dolu bir metin kod da kimlik olabilir.

Kitapta durum daha basit. Başlık ve yazar kitabın tanıtım bilgileridir; raftaki iki fiziksel kopyayı, yani nüshayı ayırmaz. Aynı kitabın iki nüshası olabilir ve ikisinin başlığı ve yazarı aynıdır.

Tek aday demirbas_numarasi. Her nüshaya kütüphane ayrı bir numara veriyor, örneğin K-101. Bu değer harf içerdiği için sayı değil metin. Ama bu, anahtar olmasına engel değil: anahtarın sayı olması gerekmez, benzersiz olması ve boş kalmaması yeter.

Üye numarasında olduğu gibi burada da kimliği örnekte rastgele farklı görünen değerler değil, kurumun numaralandırma kuralı destekliyor.


Bir rafı tek sayı belirleyebilir mi?

. . .

101 ve 102 numaralı odalar ile 1 ve 2 numaralı rafların kesişimini gösteren oda–raf ızgarası; oda_no veya raf_no tek başına birden çok hücreye denk gelirken (oda_no, raf_no) çiftinin tek bir hücreyi ve konuyu belirlemesi

Bileşik anahtar: Birden çok niteliğin birlikte oluşturduğu tek anahtar.

(oda_no, raf_no) birlikte bir rafı belirler.

Kütüphanenin bütün odalarında raflar 1’den başlayarak numaralanıyor. raf_no tek başına bir rafı bulmaz: 1 numaralı raf hem 101’de hem 102’de var. oda_no da bulmaz: 101’de iki raf var.

Ama iki sütunu birlikte okuyunca (101, 1) tek bir rafı gösteriyor. Birden çok niteliğin birlikte oluşturduğu bu anahtara bileşik anahtar diyoruz.

Bir noktayı özellikle vurgulayalım: bileşik anahtar iki ayrı anahtar anlamına gelmez. oda_no tek başına anahtar değil, raf_no da. Anahtar tek ve çiftin tamamı; benzersizlik çift için aranır, ikisi de boş bırakılamaz.


Anahtarın her parçası gerekli mi?

(oda_no, raf_no, konu) grubundan konu çıkarılırsa kimlik bozulur mu?

. . .

Hayır. (oda_no, raf_no) yeterlidir. Anahtarın her parçası gerekli olmalı.

uye:   uye_numarasi (PK), ad_soyad, telefon
kitap: demirbas_numarasi (PK), baslik, yazar
raf:   oda_no (PK), raf_no (PK), konu

konu sütununu da ekleyip (oda_no, raf_no, konu) üçlüsünü anahtar yapsak, bu üçlü de satırı ayırt eder. Ama konuyu çıkarsak (oda_no, raf_no) yine ayırt eder. Demek ki konu anahtara bir şey katmıyor.

Ölçüt şu: anahtardan hangi nitelik çıkarılırsa çıkarılsın, satırları ayırt etme işi bozulmalı. (oda_no, raf_no) bu ölçütü sağlıyor. oda_noyu çıkarırsak odalar arasında aynı numaralı raflar, raf_noyu çıkarırsak aynı odadaki raflar karışıyor. Aday anahtar tanımındaki “gereksiz nitelik içermeme” koşulu burada karşılığını buluyor.

Ekrandaki üç satırda PK, birincil anahtarın işareti. Rafta iki niteliğin yanında da PK var; bu, iki ayrı anahtar değil tek bileşik anahtarı gösteriyor. Böylece üye, kitap ve raf kendi kimliklerini taşıyan listelere dönüşmüş oluyor.


Karar soruları

  1. Kitap tablosunda baslik birincil anahtar olabilir mi?
  2. Kütüphane, üyenin e-postasını birincil anahtar yaparsa üye adresini değiştirdiğinde ne olur?
  3. Raflar bütün kütüphanede 1’den 40’a kadar numaralansaydı (oda_no, raf_no) hâlâ uygun anahtar olur muydu?
  1. Hayır. Aynı kitabın iki nüshası olabilir ve ikisinin başlığı aynıdır; başlık satırları ayırt etmez. Tekrarlanabilen bir niteliği kimlik yapamayız. Nüshaları ayıran, kütüphanenin verdiği demirbas_numarasi.
  2. Kimliğin kendisi değişir. Kimlik, üye kütüphanede kaldığı sürece aynı kalmalıydı. Benzersiz olmak e-postayı iyi bir kimlik yapmıyor; değişebilir olması onu asıl kimlik için kötü aday yapıyor. Adres her değiştiğinde kimliği de değiştirmek zorunda kalırdık.
  3. Hayır. Her raf kütüphane genelinde tek bir numara taşıyorsa raf_no tek başına rafı bulur. O zaman oda_no anahtara bir şey katmaz ve çıkarılabilir. Bileşik anahtar, tek nitelik yetmediği için vardır; tek nitelik yettiğinde gereksiz parça anahtardan çıkar. Yani anahtarı örnek tablodaki görünüşe değil, kurumun numaralandırma kuralına bakarak seçiyoruz.

Bu nottan kalanlar

  • Varlık, hakkında bilgi saklamak istediğimiz nesne; nitelik, onu tarif eden tek bir bilgi. Hangisi olduğuna gereksinim karar verir.
  • Model dilinde varlık, nitelik; tablo dilinde tablo, sütun, satır deriz.
  • Aday anahtar kimlik olma koşullarını taşır; birincil anahtar adaylar arasından seçilen asıl kimliktir.
  • Tek nitelik yetmediğinde bileşik anahtar kurulur; her parçası gerekli olmalı.

“Ahmet bu kitabı 1 Ekim’de aldı” bilgisi üyenin mi, kitabın mı?

Üye, kitap ve raf artık kendi kimliklerini taşıyor. Bir kayıt kümesinin kimliğini belirlemek, o kayıtların birbiriyle nasıl bağlandığını anlatmıyor; bu iki ayrı soru.

Üye bir kitabı ödünç aldığında iki kimlik karşılaşıyor: üyenin numarası ve kitabın demirbaş numarası. “Ahmet bu kitabı 1 Ekim’de aldı” bilgisi bu kimliklerden hangisine ait?